Đừng biến 'con nhà người ta' thành áp lực con mình

Khi lời nhắc nhở trở thành tổn thương

“Sao con không học giỏi như bạn?”, “Bằng tuổi con, người ta đã biết bao nhiêu việc”… Những câu nói quen thuộc có thể xuất hiện trong bữa cơm, sau buổi họp phụ huynh hoặc khi trẻ mang về bài kiểm tra chưa tốt.

Cha mẹ cần lắng nghe, ghi nhận nỗ lực của con thay vì tạo áp lực bằng những lời so sánh với bạn bè

Người lớn mong con cố gắng, nhưng điều trẻ tiếp nhận đôi khi lại là cảm giác mình luôn khiến cha mẹ thất vọng.

Theo các chuyên gia tâm lý, thói quen so sánh thường xuất phát từ việc phụ huynh cho rằng con chưa nỗ lực hết mình.

Khi chú ý quá nhiều đến điểm số, giải thưởng của những đứa trẻ đồng trang lứa, cha mẹ dễ bỏ qua sự cố gắng và khả năng riêng của con.

Hình mẫu “con nhà người ta” cũng thường được nhìn nhận qua những mặt nổi bật. Phụ huynh biết một người bạn của con học giỏi, tự giác, lễ phép, nhưng chưa chắc hiểu đầy đủ những hạn chế, khó khăn hay điều kiện hỗ trợ phía sau thành tích ấy.

Trong khi đó, con mình lại bị đánh giá bằng cả những thiếu sót bộc lộ trong sinh hoạt hàng ngày. Cách nhìn thiếu cân bằng khiến cuộc so sánh trở nên khập khiễng, đẩy trẻ vào tình thế phải chạy theo một hình mẫu mà người lớn lựa chọn.

Một điểm 8 có thể là bước tiến của em từng chật vật với môn toán. Một lần chủ động phát biểu có thể đánh dấu sự thay đổi đáng kể ở trẻ nhút nhát. Nếu chỉ hỏi vì sao con chưa đạt điểm 10 như bạn, cha mẹ đã bỏ lỡ cơ hội ghi nhận những tiến bộ ấy.

Áp lực hơn thua làm mòn sự tự tin

Điều khiến trẻ tổn thương không chỉ nằm ở một lời chê, mà còn ở cảm giác mọi cố gắng đều chưa đủ để được công nhận. Khi thường xuyên bị đặt cạnh người khác, trẻ có thể dần nhìn nhận bản thân qua những điểm thua kém.

Các chuyên gia tâm lý lưu ý, việc so sánh với mong muốn con tốt lên có thể gây tác dụng ngược. Thay vì được khích lệ, trẻ dễ cảm thấy tự ti, áp lực và cho rằng cha mẹ không hiểu mình. Những lời nhận xét mang tính phủ nhận càng lặp lại, trẻ càng khó tin vào khả năng của bản thân.

Phản ứng của mỗi trẻ không giống nhau. Có em phản đối gay gắt, tỏ ra bất hợp tác; có em im lặng, thu mình và né tránh chuyện học hành. Một số em cố gắng quá mức để được công nhận, đặt giá trị bản thân vào điểm số và sợ mắc lỗi.

Sự so sánh còn có thể ảnh hưởng đến quan hệ bạn bè. Khi một người bạn liên tục được cha mẹ lấy làm hình mẫu, trẻ dễ nảy sinh tâm lý khó chịu, ganh tị hoặc xa lánh, dù người bạn ấy không làm gì có lỗi.

Khoảng cách trong gia đình cũng có thể lớn dần khi trẻ ngại kể chuyện trường lớp vì sợ bị phán xét. Những khó khăn đáng lẽ cần được chia sẻ lại trở thành điều các em muốn giấu kín.

Không thể từ một biểu hiện đơn lẻ mà kết luận trẻ mắc rối loạn tâm lý, cũng không nên quy mọi khó khăn của trẻ cho việc bị so sánh. Tuy nhiên, những thay đổi kéo dài trong cảm xúc, giao tiếp và sinh hoạt của con cần được cha mẹ quan tâm, tìm hiểu.

Ghi nhận tiến bộ thay vì đặt con vào cuộc đua

Theo các chuyên gia tâm lý, khuyến khích trẻ học hỏi điều tốt ở bạn bè cần đi cùng sự tôn trọng. Cha mẹ có thể cùng con tìm hiểu một cách học hiệu quả, nhưng không nên dùng thành tích của bạn để hạ thấp con.

Thước đo phù hợp hơn là sự thay đổi của chính trẻ qua từng giai đoạn. Khi nhận ra mình đã làm được điều trước đây còn khó khăn, trẻ sẽ có thêm cơ sở để tin rằng bản thân có thể tiếp tục tiến bộ.

Với bài kiểm tra chưa tốt, cuộc trò chuyện có thể bắt đầu bằng những câu hỏi: Con đang gặp khó ở phần nào? Cách học vừa rồi có phù hợp không? Con cần cha mẹ hỗ trợ điều gì? Từ đó, gia đình cùng thống nhất mục tiêu vừa sức và cách thực hiện cụ thể.

Lời khen cũng cần rõ ràng. Cha mẹ có thể ghi nhận việc con đã đọc đề cẩn thận, chủ động sửa lỗi hoặc hoàn thành nhiệm vụ đúng hẹn. Trẻ cần hiểu hành động nào giúp mình tiến bộ, đồng thời được hướng dẫn điều chỉnh phương pháp khi cách làm cũ chưa hiệu quả.

Bên cạnh học tập, người lớn nên quan sát khả năng và sở thích của con. Sự khéo léo, tinh thần trách nhiệm, khả năng hợp tác hay biết quan tâm đến người khác đều đáng được trân trọng. Những thế mạnh ấy không nên bị bỏ quên chỉ vì chưa thể hiện bằng điểm số.

Để gia đình luôn là điểm tựa

Yêu thương vô điều kiện không đồng nghĩa với việc bỏ qua lỗi sai. Trẻ vẫn cần học cách trung thực, giữ lời hứa và chịu trách nhiệm. Điều quan trọng là cha mẹ góp ý về hành vi cụ thể, tránh những lời phủ nhận toàn bộ con người của trẻ.

Thay cho câu “con chẳng bằng ai”, phụ huynh có thể chỉ rõ việc con chưa hoàn thành và cùng bàn cách khắc phục. Khi con chia sẻ cảm xúc, người lớn cần lắng nghe đến hết, tránh vội bác bỏ bằng lời giải thích rằng mọi điều đều “vì muốn tốt cho con”.

Nếu từng nhiều lần so sánh, cha mẹ có thể bắt đầu bằng lời xin lỗi chân thành, thừa nhận cách nói của mình đã khiến con buồn. Niềm tin cần được củng cố bằng sự thay đổi đều đặn trong những cuộc trò chuyện và cách ứng xử hàng ngày.

Mỗi đứa trẻ có nhịp độ trưởng thành và những khó khăn riêng. Khi được lắng nghe, ghi nhận và hướng dẫn phù hợp, con sẽ có thêm sự tự tin để đối diện thiếu sót, thử lại sau thất bại và phát triển khả năng của mình.