EU trước phép thử mới về đoàn kết trong quản lý di cư

Áp lực di cư giảm nhưng chưa đồng đều

EC vừa công bố Báo cáo thường niên về tị nạn và di cư năm 2026, xác định các quốc gia thành viên đang chịu áp lực hoặc có nguy cơ đối mặt với áp lực di cư, làm cơ sở triển khai cơ chế đoàn kết năm 2027. Đánh giá được đưa ra trong bối cảnh Hiệp ước về Di cư và Tị nạn chính thức được áp dụng đầy đủ từ ngày 12/6/2026, đánh dấu bước chuyển sang khuôn khổ phân chia trách nhiệm thường xuyên hơn.

Ủy viên châu Âu phụ trách vấn đề di cư Magnus Brunner cho biết các cải cách đang phát huy hiệu quả khi tình trạng di cư bất hợp pháp, số đơn xin tị nạn và hoạt động di chuyển trái phép trong nội bộ EU đều giảm. Theo ông, số vụ vượt biên trái phép đã giảm 55% trong hai năm qua và tiếp tục giảm khoảng một phần ba trong năm 2026. Tuyến Tây Balkan giảm 95% kể từ năm 2022, trong khi các tuyến Tây Phi và Địa Trung Hải trung tâm giảm khoảng 80% trong vài năm gần đây. Số người được đưa trở về nước xuất xứ cũng tăng.

Ủy viên phụ trách vấn đề di cư Magnus Brunner. Ảnh: European Commission

Tuy nhiên, xu hướng giảm chung không đồng nghĩa áp lực đã được giải tỏa đồng đều. Hy Lạp, Tây Ban Nha, Cộng hòa Síp và Italy được xác định là bốn quốc gia đang chịu áp lực di cư, đủ điều kiện nhận hỗ trợ từ cơ chế đoàn kết. Trong đó, Hy Lạp và Cộng hòa Síp chịu sức ép do vị trí gần các tuyến di cư chính; Italy đối mặt với lượng người đến sau các hoạt động tìm kiếm, cứu nạn trên Địa Trung Hải, còn Tây Ban Nha gặp thách thức tại các đường biên giới bên ngoài.

Ngoài ra, 15 quốc gia được xếp vào nhóm có nguy cơ chịu áp lực di cư, gồm Bỉ, Cộng hòa Séc, Đức, Estonia, Ireland, Pháp, Croatia, Latvia, Litva, Luxembourg, Hà Lan, Ba Lan, Romania, Slovenia và Phần Lan. Việc phân loại căn cứ vào nhiều yếu tố như số người nhập cư trái phép, đơn xin tị nạn, tình trạng di chuyển thứ cấp trong nội bộ EU, số người được bảo vệ tạm thời và nguy cơ di cư bị sử dụng như công cụ gây sức ép.

Kết quả cho thấy quản lý di cư không còn là thách thức riêng của các nước ở biên giới phía nam EU. Ngay cả khi số người nhập cảnh giảm, gánh nặng về tiếp nhận, bố trí nơi ở, xử lý hồ sơ và bảo đảm quyền lợi pháp lý vẫn có thể duy trì ở mức cao tại một số quốc gia.

Sáu quốc gia có thể được giảm đóng góp

Bên cạnh hai nhóm trên, EC xác định sáu quốc gia có thể được xem xét miễn hoặc giảm một phần nghĩa vụ đóng góp vào cơ chế đoàn kết năm 2027, gồm Bulgaria, Cộng hòa Séc, Estonia, Croatia, Áo và Ba Lan. Khác với nhóm đang hoặc có nguy cơ chịu áp lực trong năm tới, việc đánh giá sáu nước này dựa trên những tác động tích tụ của tình trạng di cư trong khoảng năm năm qua.

Các tiêu chí bao gồm số lượng lớn người được hưởng quy chế bảo vệ tạm thời, số đơn xin tị nạn duy trì ở mức cao, áp lực đối với hệ thống hồi hương và trách nhiệm bảo vệ biên giới bên ngoài EU. Cách tiếp cận này nhằm tính đến cả những gánh nặng đã phát sinh trong quá khứ, thay vì chỉ căn cứ vào số người nhập cư trong thời gian gần đây.

Đáng chú ý, Cộng hòa Czech, Estonia, Croatia và Ba Lan đồng thời nằm trong nhóm 15 quốc gia có nguy cơ chịu áp lực di cư. Sự chồng lấn này phản ánh thực tế một quốc gia có thể vừa đối mặt với nguy cơ gia tăng áp lực trong tương lai, vừa phải xử lý những hệ quả kéo dài từ các đợt di cư trước đó. Ba Lan cũng có thể tiếp tục được xem xét giảm đóng góp, sau khi từng được hưởng chính sách này trong chu kỳ trước.

Tuy nhiên, việc thuộc nhóm đủ điều kiện xem xét không đồng nghĩa các nước đương nhiên được miễn hoặc giảm nghĩa vụ. Quyết định cuối cùng thuộc về Hội đồng EU. Các quốc gia có thể được ưu tiên tiếp cận Bộ công cụ hỗ trợ di cư thường trực của EU, đồng thời tình hình tiếp tục được theo dõi và đánh giá lại khi cần thiết.

Cách phân loại này cho thấy EU đang tìm cách xây dựng cơ chế linh hoạt, tính đến vị trí địa lý, quy mô tiếp nhận người di cư, năng lực hành chính và trách nhiệm bảo vệ biên giới của từng thành viên. Dù vậy, sự linh hoạt cũng có thể làm gia tăng bất đồng trong quá trình thương lượng về mức độ và hình thức đóng góp.

Phép thử đối với cơ chế đoàn kết năm 2027

Trọng tâm của Hiệp ước về Di cư và Tị nạn là thiết lập cơ chế đoàn kết thường trực, bảo đảm không quốc gia thành viên nào phải đơn độc đối mặt với áp lực di cư. Thay vì yêu cầu các nước tiếp nhận số lượng người xin tị nạn như nhau, EU cho phép lựa chọn hình thức đóng góp, nhưng vẫn đặt ra những nghĩa vụ có tính ràng buộc pháp lý.

Các hình thức đóng góp gồm tiếp nhận người xin tị nạn từ những quốc gia chịu áp lực, hỗ trợ tài chính, cung cấp nhân sự và các hỗ trợ vận hành khác. Ngoài ra, cơ chế còn có phương án bù trừ trách nhiệm, theo đó một quốc gia có thể đảm nhận việc xử lý một số hồ sơ xin tị nạn vốn thuộc trách nhiệm của nước đang cần hỗ trợ.

EC đã đề xuất thành lập Quỹ Đoàn kết (Solidarity Pool) năm 2027, song quy mô quỹ và mức đóng góp của từng quốc gia vẫn chưa được quyết định. Hội đồng EU sẽ phải thống nhất các nội dung này trước khi cam kết của các nước được công khai và có hiệu lực pháp lý. Đây là bước chuyển quan trọng nhằm thay thế cách ứng phó chủ yếu dựa trên những cuộc thương lượng tình thế mỗi khi xảy ra khủng hoảng di cư.

Dù vậy, khuôn khổ mới chưa thể xóa bỏ bất đồng về cách thức quản lý di cư. Một số chính phủ ưu tiên tăng cường kiểm soát biên giới và đẩy mạnh hồi hương, trong khi các nước khác nhấn mạnh việc chia sẻ trách nhiệm, nhất là với những quốc gia tiếp nhận lượng lớn người xin tị nạn. Khác biệt quan điểm có thể ảnh hưởng đến quá trình thống nhất quy mô quỹ và phân bổ nghĩa vụ.

Bên cạnh yếu tố chính trị, năng lực thực thi và bảo vệ quyền cơ bản cũng là những thách thức đáng kể. Ủy ban châu Âu ghi nhận tiến triển trong triển khai hệ thống Eurodac mới, quy trình sàng lọc và thủ tục biên giới rút gọn, nhưng vẫn tồn tại khó khăn trong xác định trách nhiệm và chuyển giao người xin tị nạn giữa các nước. Cơ quan Quyền cơ bản của EU cũng chỉ ra những khoảng trống trong cơ chế giám sát độc lập nhằm bảo vệ quyền của người di cư tại biên giới.

Những vấn đề này cho thấy hiệu quả chính sách không thể chỉ được đo bằng mức giảm số người nhập cảnh hay đơn xin tị nạn. Một hệ thống bền vững phải bảo đảm trách nhiệm được phân bổ minh bạch, các cam kết được thực hiện và tiêu chuẩn bảo vệ pháp lý được áp dụng nhất quán.

Năm 2027 sẽ là phép thử quan trọng đối với Hiệp ước về Di cư và Tị nạn, khi EU không chỉ đối mặt với thách thức về kiểm soát dòng người di cư, mà còn phải dung hòa lợi ích quốc gia với trách nhiệm chung; biến cơ chế đoàn kết thành một hệ thống vận hành thực chất và có khả năng ứng phó với những biến động dài hạn.