Festival Thăng Long - Hà Nội 2026: Từ đầu máy hơi nước đến sức sống mới của di sản công nghiệp Hà Nội

Hoạt cảnh về những chuyến tàu chở hàng và chở những người con của Tổ quốc ra mặt trận. Ảnh: Ngọc Tú

Ôn lại lịch sử từ những chuyến tàu thời chiến

Giám đốc Bảo tàng Hà Nội Nguyễn Tiến Đà cho biết, trong quá trình nghiên cứu lịch sử Thủ đô, Bảo tàng nhận thấy công nghiệp Thủ đô thời kỳ miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội là một lĩnh vực quan trọng, trong đó, ngành Đường sắt có vai trò đáng kể. Thông qua tọa đàm, Bảo tàng Hà Nội mong muốn các nhân chứng kể lại câu chuyện của mình, đồng thời ghi hình, lưu trữ để thế hệ sau tiếp tục kể cho thế hệ tiếp theo về một giai đoạn lịch sử hào hùng, trách nhiệm, có cả máu và nước mắt.

Hoạt cảnh được dàn dựng riêng, tái hiện ký ức về những đoàn tàu đưa các chiến sĩ ra chiến trường bảo vệ Tổ quốc. Ảnh: Ngọc Tú

Chương trình “Lửa trên đường ray” có ba phần gồm: Tọa đàm, biểu diễn thực cảnh và tri ân, tiếp nối ký ức. Cách tiếp cận của Bảo tàng Hà Nội không chỉ tập trung vào một hiện vật lịch sử mà hướng đến những câu chuyện của con người, qua đó làm nổi bật giá trị của hiện vật trong mối quan hệ với ký ức và trải nghiệm.

Tọa đàm được triển khai theo ba tuyến nhân vật đan xen, tạo thành mạch nội dung “con người - hành động - ký ức” với sự tham gia của những người từng trực tiếp điều khiển đầu máy xe lửa hơi nước. Trong đó, có ông Phạm Văn Cung, nguyên tài xế trưởng đến từ Xí nghiệp Đầu máy Hà Nội và ông Bùi Đình Lục, nguyên tài xế lái tàu với nhiều năm công tác tại Tổ lái máy 424 - “Tổ lái máy anh hùng”, một trong những tổ lao động xã hội chủ nghĩa đầu tiên của ngành Đường sắt, kiên cường bám tuyến lửa đoạn Hà Nội - Thanh Hóa, vận chuyển vũ khí, lương thực chi viện cho chiến trường miền Nam.

Các nhân vật tham gia tọa đàm "Lửa trên đường ray". Ảnh: Ngọc Tú

Theo ông Bùi Văn Lục, năm 1967 ông bắt đầu vào ngành Đường sắt và năm 1968 được điều sang Tổ lái máy 424 anh hùng, phục vụ chuyến tàu đường sắt Bắc - Nam. Đây cũng là công việc ông gắn bó cho đến khi về hưu. Trong những năm tháng khó khăn, vất vả, bảo đảm cho đoàn tàu về đích an toàn là trọng trách của mỗi người lái tàu.

Với ông Lục, có ba kỷ niệm không thể nào quên. Năm 1975, ông là người đầu tiên lái đoàn tàu thống nhất Bắc - Nam vào tới Thanh Hóa. Ông cũng từng tham gia vận chuyển hàng hóa, vật liệu phục vụ những công trình lớn, trong đó có giai đoạn xây dựng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đặc biệt, ông từng lái tàu chạy qua các tuyến lửa trong thời kỳ chống Mỹ, trong đó có khu vực trọng điểm cầu Hàm Rồng.

Phát huy giá trị di sản công nghiệp tại bảo tàng

Hiện nay, với phương châm bảo tồn và phát huy các di sản công nghiệp trong phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô, Bảo tàng Hà Nội hiện lưu giữ, bảo tồn và phát huy giá trị đầu máy xe lửa hơi nước 141-179 - hiện vật tiêu biểu gắn với lịch sử ngành Đường sắt Việt Nam. Đầu máy xe lửa được đặt ở không gian ngoài trời của Bảo tàng là hiện vật sống động cho một thời kỳ phát triển của ngành Đường sắt Việt Nam.

Đầu máy xe lửa hơi nước 141-179 đang trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội. Ảnh: Ngọc Tú

Giám đốc Bảo tàng Hà Nội Nguyễn Tiến Đà cho biết, chiếc đầu tàu hơi nước mang mã hiệu 141-179 là một câu chuyện mà Bảo tàng muốn kể tại không gian bảo tàng. “Đó là câu chuyện về những người lái tàu rời khỏi lũy tre làng, trong hoàn cảnh việc học hành chưa được quan tâm nhiều, nhưng vì đất nước, vì phong trào “Mỗi người làm việc bằng hai”, họ đã tự thân, cả một tập thể tự lực và cả ngành Đường sắt tự cường trong giai đoạn khó khăn”, ông Nguyễn Tiến Đà chia sẻ.

Trong khuôn khổ tọa đàm, Bảo tàng Hà Nội còn tái hiện một hoạt cảnh giàu cảm xúc về những chuyến tàu đi qua lịch sử. Đó là khoảnh khắc bịn rịn tiễn đoàn tàu chở hàng, chở những người con của Tổ quốc lên đường ra mặt trận; là chuyến tàu mang theo những cánh thư từ hậu phương gửi tới tiền tuyến và cũng chính đường ray ấy đón đoàn tàu trở về trong ngày đất nước thống nhất.

Chỉ hơn 10 phút, hoạt cảnh đã khơi mở những chương ký ức xúc động, qua đó hình ảnh đoàn tàu không chỉ hiện lên như một chứng nhân lịch sử mà còn trở thành biểu tượng của những hành trình, những cuộc gặp gỡ và sự tiếp nối ký ức qua các thế hệ.

Không gian trưng bày đầu máy xe lửa tại Bảo tàng Hà Nội thu hút đông học sinh trải nghiệm. Ảnh: Ngọc Tú

Từ việc trưng bày đầu máy hơi nước tại Bảo tàng Hà Nội, câu chuyện khai thác di sản công nghiệp trong phát triển công nghiệp văn hóa cũng được đặt ra. Theo ông Nguyễn Tiến Đà, việc đưa hoạt cảnh vào chương trình nhằm tạo sự trực quan hơn cho các bạn trẻ. Tới đây, Bảo tàng sẽ làm hoạt cảnh tại chính hiện vật đầu máy để các bạn trẻ được “chạm” vào hiện vật, “chạm” vào những câu chuyện ký ức thay vì chỉ đứng nhìn.

Giới trẻ thích thú tìm hiểu lịch sử của ngành đường sắt Việt Nam. Ảnh: Ngọc Tú

Hiện nay, Bảo tàng Hà Nội đã xây dựng kịch bản và đang tìm các đơn vị nghệ thuật, sân khấu kịch để hợp tác công tư, đưa các hoạt động trình diễn hoạt cảnh kết hợp với trưng bày hiện vật tại bảo tàng. Hoạt động này là một trong những kế hoạch nhằm góp phần tăng sức hút cho Bảo tàng, phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô hiệu quả.