Ga xe lửa - nơi lưu giữ ký ức đô thị

Bảo tàng Museé d’Orsay - Paris nằm trong Gare d’Orsay trước đây, một ga xe lửa Beaux-Arts được xây dựng từ năm 1898 đến năm 1900. Ảnh: KENZLY

Khi đường sắt xuất hiện và phổ biến trên thế giới vào thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20, ga xe lửa trở thành nơi tiếp xúc đầu tiên giữa đô thị truyền thống thời cổ - trung đại và là một phương thức giao thông công cộng mới. Từ đó các luồng kỹ thuật - thương mại - dân cư mới mạnh mẽ tràn vào, các thành phố chuyển sang thời cận - hiện đại.

Không gian lịch sử đô thị

Có thể nhận ra vai trò trung tâm của các nhà ga trong quá trình tái cấu trúc đô thị: khu vực quanh ga thường hình thành khu cư trú mới, chợ mới, kho bãi, xưởng, khách sạn, bưu điện… Thành phố phát triển và mở rộng, mang diện mạo hiện đại khác với khu vực trung tâm là đô thị cổ.

Quá trình xây dựng nhà ga và hệ thống đường sắt quanh đô thị thường tìm thấy di tích như nền kiến trúc, mộ táng, nền móng thành quách... Có lẽ vậy mà mỗi lần bước vào nhà ga nào đó, tôi luôn có cảm giác như đang bước vào “không gian lịch sử đô thị” - nơi quá khứ và hiện tại cùng tồn tại, khi tiếng còi tàu như từ xa xưa vọng về giữa sự náo nhiệt của hàng ngàn người vội vã đi lại.

Hầu hết nhà ga cổ có kiến trúc là sự kết hợp giữa kỹ thuật công nghiệp (khung thép, mái vòm, kết cấu kim loại) với ngôn ngữ kiến trúc đô thị đương thời (tân cổ điển, phục hưng hay Đông dương...).

Trải qua thời gian, nhiều nhà ga xe lửa dù được cải tạo, nâng cấp hay hiện đại hóa nhưng vẫn giữ được nét xưa cũ, quen thuộc. Đó là những mái che cao rộng lớn, những đường tàu cũ đan xen nhau chạy xa mãi; đó còn là những gương mặt vui buồn, tiếng bánh xe nghiến trên đường ray, tiếng loa báo hiệu tàu về tàu đi...

Bên trong Bảo tàng d'Orsay ở Paris. Ảnh: Kenzly

Nhà ga là phần sinh động nhất của cuộc sống đô thị, nơi mà nhịp sống lặp lại mỗi ngày nhưng mỗi ngày cũng luôn mới mẻ và bất ngờ.

Dưới những dáng vẻ hiện đại của nhà ga thời nay, nếu để tâm ta vẫn nhận thấy những gì thuộc về ký ức xưa. Cảm xúc bồi hồi, mừng vui, những giọt nước mắt hay nụ cười... luôn còn đó trên sân ga.

Bao cuộc chiến đã bắt đầu từ cuộc chia tay trên sân ga, ngày hòa bình cũng hiện diện từ những cuộc đoàn tụ ở đây. Đó là tính chất đặc biệt của nhà ga xe lửa trong đô thị hiện đại: “tính liên tục của cảnh quan” - sự liên tục không nằm ở việc giữ nguyên tất cả gì thuộc về vật chất mà ở khả năng bảo tồn tinh thần của nơi chốn qua những biến động thời cuộc.

Nhà ga xe lửa, do đó, chính là một “địa tầng ký ức”. Mỗi viên gạch, mỗi phiến đá, mỗi thanh ray cũ kỹ đều mang theo câu chuyện của một thời đã qua.

Khi đứng giữa không gian ấy, ta như nhìn thấy chiều sâu lịch sử của thành phố: từ ngày đoạn đường ray và những thanh tà vẹt đầu tiên được đặt xuống, đưa đô thị bước vào kỷ nguyên giao thông công nghiệp, cho đến hôm nay khi các hệ thống vận hành thông minh “tự động hóa” đang định hình giao thông tương lai.

Những ký ức gắn liền với nhà ga, sân ga là "di sản phi vật thể" quan trọng trong nghiên cứu lịch sử đô thị.

Ký ức di chuyển

Tuy nhiên, điều đáng tiếc là ở nhiều nơi các ga cũ đang mất đi, thành phố đang quên mất những ký ức vọng lại từ nhà ga cổ.

Ga Đà Lạt. Ảnh: Lê Trọng Khang

Sự phát triển quá vội vã khiến người ta chỉ nhìn thấy hiệu quả kinh tế của một “khu đất vàng”, chỉ thấy nhà ga là một hạ tầng kỹ thuật “đã lạc hậu”. Nhưng lịch sử đô thị cũng hiện hữu bằng những kiến trúc công cộng như nhà ga, bến cảng, bến xe, sau này là phi trường. Lịch sử còn ghi dấu qua những sự kiện, ký ức bao lớp người ở mọi nơi chốn trong thành phố.

Bạn tin tôi đi, các nhà ga trông có vẻ giống nhau, kể cả những ga xép nhỏ bé ở nơi hẻo lánh, nhưng chúng luôn khác nhau đấy! Bởi trong không - thời gian của mỗi nhà ga đã lắng đọng biết bao số phận, bao khoảnh khắc và bao câu chuyện khác nhau.

Ta đều hiểu rằng, bảo tồn nơi chốn của ký ức không phải là giữ nguyên tất cả, mà là một nghệ thuật của sự cân bằng giữa ký ức và cuộc sống đang diễn ra. Bảo tồn di sản đô thị không nhằm “đóng băng” quá khứ mà giúp quá khứ tham dự vào hiện tại.

Cũng vậy, việc bảo tồn nhà ga xe lửa không chỉ là bảo tồn kiến trúc cũ, mà là duy trì tinh thần của một nơi khởi hành và trở về, một không gian chứa đựng cảm xúc cộng đồng của nhiều thế hệ. Một nơi chốn thể hiện sự đối thoại giữa quá khứ và hiện tại luôn thể hiện bản sắc của đô thị ấy.

Ở Việt Nam, tuyến đường sắt đầu tiên từ Sài Gòn đi Mỹ Tho được xây dựng thập kỷ cuối thế kỷ 19. Đây cũng là thời điểm xuất hiện những nhà ga đầu tiên, sử dụng cho giao thương hàng hóa - hành khách ở Nam Kỳ.

Từ đầu thế kỷ 20, Pháp triển khai xây dựng mạng lưới đường sắt Bắc - Trung - Nam, đánh dấu sự chuyển đổi từ giao thông công cộng bằng đường thủy, đường bộ truyền thống sang giao thông công nghiệp. Không chỉ vậy, các nhà ga ở Việt Nam còn có kiến trúc đa dạng và độc đáo, phản ánh từng giai đoạn lịch sử, như một dấu ấn riêng để nhận diện các đô thị trải dài theo tuyến đường sắt.

Trải qua thời gian chiến tranh kéo dài, các nhà ga còn là nơi lưu giữ “ký ức di chuyển” và sự chia cắt, đoàn tụ của nhiều thế hệ như đi tản cư, sơ tán, giai đoạn di cư đến các khu “kinh tế mới”...

Những ký ức gắn liền với nhà ga, sân ga là “di sản phi vật thể” quan trọng trong nghiên cứu lịch sử đô thị. Đặc biệt các nhà ga còn là “điểm mốc” của quá trình tái thiết và xây dựng “đường tàu Thống Nhất” từ sau 1975.

Nhưng hiện nay, trong bối cảnh Việt Nam đang hiện đại hóa - đô thị hóa ngày càng mạnh mẽ, các di tích công nghiệp như nhà ga cũ, xưởng đóng tàu, bến cảng, kho bãi... đang dần biến mất.

Càng đi nhiều nơi tôi càng thấm thía một điều: Phát triển không có nghĩa là phá bỏ những gì đã từng tồn tại. Ngược lại, phát triển bền vững chỉ thực sự và có ý nghĩa khi biết bảo tồn di tích và ký ức lịch sử. Những nhà ga xe lửa ở nơi nào cũng là nơi giữ lại những điểm chạm của ký ức, nơi những con người tìm thấy và trải nghiệm sự liên tục giữa hôm qua và ngày mai.

Cuộc sống luôn tiến về phía trước. Nhưng như khi đoàn tàu chuyển bánh, khi cảnh quan lùi dần vào phía sau ô cửa sổ, tôi luôn có cảm giác mình đang đi trong một thời gian khác đến một không gian khác. Bỏ lại nhà ga ở lại phía sau cùng những lớp ký ức chồng lên nhau của tôi, của thành phố, của nhiều thế hệ đã qua.

Trong dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, hiếm có nơi nào như sân ga, mỗi lần ra đi lại khiến cảm xúc dâng trào, ta nhận ra rằng ký ức không chỉ để ta quay về trong tâm tưởng mà còn là nền tảng vững vàng để ta tiếp tục bước tới tương lai.

TS. NGUYỄN THỊ HẬU