Gần 41% cửa hàng vi phạm quy định trưng bày thuốc lá

Thuốc lá thế hệ mới đang trở thành "cửa ngõ" dẫn thanh thiếu niên đến nghiện nicotine

TS. Hoàng Thị Mỹ Hạnh - Trưởng khoa Xã hội học y tế và Dân số, Viện Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế) cho biết, Việt Nam hiện vẫn nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới hút thuốc lá cao nhất thế giới. Năm 2021, tỷ lệ hút thuốc ở nam giới là 41,1%. 

Trong khi đó, tỷ lệ hút thuốc ở trẻ em từ 13-15 tuổi được duy trì dưới 2% và ở nữ giới dưới 1% - những kết quả tích cực cần tiếp tục được bảo vệ.

Theo mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu giảm tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống còn 36%, đồng thời duy trì tỷ lệ hút thuốc ở nữ giới dưới 1% và giữ tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở trẻ em ở mức thấp. Tuy nhiên, sự xuất hiện của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm nicotine mới đang trở thành thách thức lớn đối với mục tiêu này.

Nếu không có biện pháp quản lý kịp thời, các sản phẩm mới này sẽ thu hút thêm một thế hệ người sử dụng mới, đặc biệt là thanh thiếu niên và phụ nữ, làm ảnh hưởng đến thành quả nhiều năm qua trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá.  Ảnh: Trần Minh

Theo TS. Hoàng Thị Mỹ Hạnh, trước khi Quốc hội ban hành Nghị quyết 173 về cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong thanh thiếu niên tăng nhanh. Đáng chú ý, nghiên cứu của Bộ Y tế năm 2021 cho thấy, khoảng 45% trẻ sử dụng thuốc lá điện tử chưa từng hút thuốc lá truyền thống. Điều này cho thấy thuốc lá thế hệ mới đang trở thành "cửa ngõ" dẫn thanh thiếu niên đến nghiện nicotine.

"Một số chính sách giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá hiện nay vẫn chưa đủ mạnh để đạt được mục tiêu đã đề ra. Trong khi đó, khi thuốc lá truyền thống được kiểm soát chặt chẽ, các doanh nghiệp có xu hướng chuyển sang phát triển các sản phẩm nicotine mới như túi ngậm nicotine và nhiều sản phẩm khác trong tương lai", TS. Hoàng Thị Mỹ Hạnh nhận định.

Đại diện Viện Chiến lược và Chính sách y tế cho rằng, nếu không có biện pháp quản lý kịp thời, các sản phẩm mới này sẽ thu hút thêm một thế hệ người sử dụng mới, đặc biệt là thanh thiếu niên và phụ nữ, làm ảnh hưởng đến thành quả nhiều năm qua trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Theo TS. Hạnh, việc cấm toàn diện các sản phẩm thuốc lá và nicotine thế hệ mới sẽ góp phần bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương, ngăn chặn nguy cơ hình thành thế hệ nghiện nicotine mới, đồng thời mang lại lợi ích lâu dài về sức khỏe, kinh tế và môi trường.

Việc cho phép trưng bày dù chỉ một bao thuốc lá vẫn tạo ra tín hiệu kích thích thị giác mạnh mẽ

Liên quan đến vuệc thực hiện quy định cấm trưng bày thuốc lá, TS. Hoàng Thị Mỹ Hạnh nhấn mạnh hiện có tới 40,9% cửa hàng bán lẻ vi phạm.

Cùng đó, việc cho phép trưng bày dù chỉ một bao vẫn tạo ra tín hiệu kích thích thị giác mạnh mẽ. Nghiên cứu cho thấy trẻ em nhìn thấy bao thuốc lá thường xuyên sẽ tăng nguy cơ thử hút lên 1,6 lần. Đồng thời 1/3 số người đang nỗ lực cai nghiện sẽ cảm thấy thèm thuốc ngay lập tức khi vô tình nhìn thấy các bao bì bắt mắt đang trưng bày.

Từ đó TS. Hạnh cho rằng việc cấm trưng bày thuốc lá tuyệt đối không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là thông điệp khẳng định thuốc lá là mặt hàng đặc biệt nguy hiểm, không phải là sản phẩm tiêu dùng bình thường để có thể bày bán công khai.

Lập luận thêm cho đề xuất này, TS. Hạnh cũng đưa ra dự báo nếu áp dụng lệnh cấm trưng bày tuyệt đối, Việt Nam có thể giảm được khoảng 5 triệu người hút thuốc sau 7 năm.

Việc giảm số lượng người hút thuốc khổng lồ này đồng nghĩa với việc ngân sách và người dân có thể tiết kiệm được khoảng 4.000 tỉ đồng mỗi năm tiền chi phí khám chữa bệnh.

Theo TS. Hạnh, hiện nay số lao động trực tiếp sản xuất thuốc lá điếu tại Việt Nam rất thấp, chỉ khoảng 9.355 người (chiếm 0,3% lao động cả nước). Ngay cả khi tiêu thụ thuốc lá giảm 8% trong 10 năm tới, số lao động bị ảnh hưởng trực tiếp cũng chỉ khoảng 75 người mỗi năm.

Ngược lại, khi người dân không còn bị kích thích thị giác để mua thuốc lá, khoản tiền tiết kiệm được sẽ được chuyển sang mua sắm các hàng hóa và dịch vụ thiết yếu khác. Chính sự chuyển dịch chi tiêu này sẽ kích cầu tiêu dùng nội địa và dự báo tạo ra từ 60.000 đến 120.000 việc làm mới trong các ngành nghề khác. Đây là con số lớn gấp nhiều lần số lao động hiện có của ngành thuốc lá.

TS. Hoàng Thị Mỹ Hạnh - Trưởng khoa Xã hội học y tế và Dân số, Viện Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế). Ảnh: LH

Một nghiên cứu thực nghiệm tại Hoa Kỳ cho thấy 32,8% người đang hút thuốc hoặc vừa cai thuốc có ý định mua khi nhìn thấy thuốc lá trưng bày; tỷ lệ này giảm xuống còn 2,9% khi sản phẩm được che phủ hoàn toàn.

Một nghiên cứu dài hạn tại Scotland, theo dõi học sinh trung học từ 12-17 tuổi trong giai đoạn 2013-2017, cũng ghi nhận nguy cơ bắt đầu hút thuốc ở thanh thiếu niên giảm tới 73% sau khi chính sách cấm trưng bày được áp dụng.

Những kết quả này cho thấy việc loại bỏ thuốc lá khỏi tầm nhìn tại các điểm bán có thể làm giảm sự tò mò, giảm nhận thức rằng thuốc lá là một sản phẩm "bình thường" và qua đó góp phần hạn chế hành vi hút thử ở thanh thiếu niên.

Cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán đã trở thành một xu hướng chính sách được áp dụng tại nhiều quốc gia. Tính đến cuối năm 2024, có 59 quốc gia ban hành quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, trong đó có Anh, Ireland, Canada, Australia và New Zealand.

Tại ASEAN, Thái Lan, Brunei, Singapore, Lào và Malaysia đã áp dụng chính sách này

Với 59 quốc gia đã áp dụng trên thế giới, kinh nghiệm quốc tế cho thấy đây là chính sách có thể nghiên cứu để phù hợp với điều kiện Việt Nam. Việc bổ sung quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán vì vậy có thể trở thành một nội dung quan trọng trong lần sửa đổi Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá này, góp phần bảo vệ trẻ em, hỗ trợ cai nghiện và tiếp tục giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong cộng đồng.