Thị trường carbon Việt Nam: 'Khóa' rủi ro từ dữ liệu đến giao dịch

Thị trường carbon siết dữ liệu, khóa rủi ro giao dịch

Chuẩn hóa dữ liệu, kết nối hạ tầng

Ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, với các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải, số liệu kiểm kê khí nhà kính do doanh nghiệp cung cấp phải được tổ chức thẩm định trước khi cơ quan quản lý tiếp nhận. Vì vậy, không tồn tại hai bộ số liệu riêng biệt giữa kiểm kê của doanh nghiệp và số liệu sau thẩm định.

Quy trình kiểm kê, thẩm định được quy định chặt chẽ. Các cơ sở phải tuân thủ hướng dẫn của bộ quản lý chuyên ngành. Cơ sở thuộc Bộ Công Thương thực hiện theo Thông tư số 38; cơ sở lĩnh vực xây dựng tuân thủ Thông tư số 13 của Bộ Xây dựng về kiểm kê khí nhà kính, đo đạc, báo cáo và thẩm định kết quả giảm phát thải.

Sau kiểm kê, dữ liệu được chuyển tới tổ chức có chức năng thẩm định theo quy định về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và quy trình ISO được cấp phép. Hiện trên trang web Bộ Khoa học và Công nghệ có khoảng 28 tổ chức thẩm định trong nước và gần 30 tổ chức nước ngoài.

“Các sai sót hoặc sai khác giữa số liệu kiểm kê và kết quả thẩm định được xử lý trong quá trình thẩm định”, ông Quang nói.

Cơ quan quản lý có trách nhiệm rà soát quy trình, nội dung thẩm định, thay vì thực hiện lại toàn bộ quá trình kiểm kê. Để hạn chế báo cáo thủ công, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng hệ thống báo cáo kiểm kê khí nhà kính trực tuyến. Hệ thống giúp doanh nghiệp báo cáo nhanh, chính xác, minh bạch, đồng thời hỗ trợ cơ quan quản lý đối soát dữ liệu, nâng cao độ tin cậy dữ liệu phát thải, phục vụ phân bổ, quản lý hạn ngạch và vận hành thị trường carbon.

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) cho biết, hệ thống giao dịch carbon trong nước đã chính thức vận hành tại HNX từ ngày 29/6/2026, thể hiện cam kết của Chính phủ Việt Nam với cộng đồng quốc tế trong xây dựng và vận hành thị trường carbon trong nước.

“Từ khi khai trương đến nay, hệ thống giao dịch luôn an toàn, thông suốt giữa các bên”, ông Nguyễn Tuấn Anh cho biết. Hệ thống được kết nối đồng bộ dữ liệu với Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC), đồng thời kết nối trực tiếp với hệ thống đăng ký quốc gia do Cục Biến đổi khí hậu quản lý.

Trên cơ sở thông tin từ hệ thống đăng ký quốc gia, HNX tiếp nhận dữ liệu về hàng hóa giao dịch, hiện là hạn ngạch phát thải khí nhà kính giai đoạn 2025-2026. Mã hạn ngạch phát thải hiện được sử dụng là VN2025 gồm 6 chữ số. Tổng khối lượng hạn ngạch phát thải đang được cung cấp và đăng ký trên hệ thống đăng ký quốc gia hiện đạt hơn 510 triệu tấn CO2 tương đương.

Theo dữ liệu HNX nhận được, hiện có 92 tổ chức đăng ký trên hệ thống, chủ yếu thuộc 3 lĩnh vực là sắt thép, xi măng và nhiệt điện. Ngày giao dịch đầu tiên đối với hạn ngạch VN2025 là 29/6/2026 và ngày giao dịch cuối cùng là 24/12/2027. Trong phiên giao dịch đầu tiên, có 12.110 hạn ngạch được trao đổi, với giá trị tương đương hơn 161 triệu đồng.

Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, HNX chỉ cung cấp dịch vụ giao dịch; các thông số hàng hóa như loại hạn ngạch, chứng chỉ, thời gian và khối lượng giao dịch được xác lập từ hệ thống đăng ký quốc gia. Một điểm khác biệt quan trọng là hạn ngạch hoặc tín chỉ phải được đăng ký và lưu ký trước khi giao dịch. Sau khi được phân bổ, tổ chức phải đăng ký trên hệ thống quốc gia; dữ liệu sau đó truyền tới VSDC và HNX. Chỉ tài khoản hoàn tất lưu ký tại VSDC hôm trước mới được giao dịch hôm sau.

Thanh toán tức thời, giám sát ba lớp

Trong giai đoạn hiện nay, hàng hóa giao dịch chủ yếu là hạn ngạch phát thải khí nhà kính, đối tượng là doanh nghiệp được phân bổ hạn ngạch. Thị trường áp dụng cơ chế thanh toán tức thời. Khi bên mua đủ tiền và bên bán đủ hạn ngạch trên tài khoản lưu ký tại VSDC, hai bên có thể giao dịch thỏa thuận thông thường hoặc điện tử.

Bà Tạ Thanh Bình, Tổng giám đốc VSDC cho biết, theo Nghị định 29/2026, VSDC và HNX được giao tổ chức giao dịch thứ cấp hạn ngạch và tín chỉ carbon. HNX phụ trách giao dịch, VSDC đảm nhiệm lưu ký và thanh toán.

Đến nay, VSDC có 8 công ty chứng khoán đăng ký thành viên lưu ký, với 20 tài khoản của nhà đầu tư tổ chức và chủ thể, gồm 14 tài khoản trong nước và 6 tài khoản nước ngoài. Đến 11/8/2026, số dư hạn ngạch lưu ký đạt 4.510 tấn carbon, mã VN202510.

Theo Nghị định 29/2026, mỗi chủ thể tham gia thị trường carbon được mở một tài khoản lưu ký tại một thành viên lưu ký. VSDC cùng các thành viên định kỳ đối chiếu số dư, kiểm tra, khớp dữ liệu sau mỗi phiên giao dịch, bảo đảm chính xác quyền sở hữu hạn ngạch.

Về thanh toán, cơ chế cơ bản tương đồng thị trường trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ, với yêu cầu kiểm soát chặt tiền và hàng hóa trước giao dịch. Bên mua, bán phải có đủ số dư; hạn ngạch được lưu ký trước khi đặt lệnh và chỉ giao dịch vào ngày tiếp theo. Đáng chú ý, thị trường áp dụng thanh toán T+0. Sau giao dịch, quyền sở hữu hạn ngạch và tiền được chuyển ngay trong ngày theo phương thức thanh toán tổng tức thời (RTGS).

Nếu phát sinh lỗi trong ngày thanh toán, VSDC sẽ hủy thanh toán. Trường hợp giao dịch đã hoàn tất, vẫn được ghi nhận trên hệ thống. Ngân hàng PDV hiện là ngân hàng thanh toán cho giao dịch tín chỉ carbon. VSDC đánh giá hệ thống đang vận hành an toàn, ổn định, chính xác.

Ở tầng giám sát, ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó tổng giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX) cho biết, Bộ Tài chính và Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã giao Ủy ban Chứng khoán Nhà nước chỉ đạo VNX, HNX và VSDC triển khai các nhiệm vụ đưa thị trường vào vận hành.

Theo Nghị định 29/2026 và Thông tư 48, hoạt động giám sát được tổ chức qua ba cấp. Thứ nhất, công ty chứng khoán với vai trò thành viên giao dịch, theo dõi hoạt động của khách hàng và thực hiện báo cáo. Thứ hai, HNX trực tiếp giám sát giao dịch dựa trên dữ liệu hệ thống và thông tin do thành viên cung cấp; khi phát hiện dấu hiệu bất thường, HNX báo cáo VNX phối hợp xử lý. Thứ ba, VNX phối hợp giám sát và báo cáo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Các nhóm hành vi trọng tâm gồm cấu kết, lôi kéo người khác mua hoặc bán; sử dụng phương thức giao dịch nhằm tạo cung cầu giả tạo; sử dụng hoặc kết hợp thông tin sai lệch, cung cấp thông tin không đúng sự thật để tác động đến giao dịch, thao túng hoặc làm giá thị trường.

Không chỉ kiểm soát rủi ro giao dịch, cơ chế này còn góp phần xây dựng niềm tin của doanh nghiệp và các chủ thể tham gia, tạo nền tảng để thị trường phát triển minh bạch, an toàn khi quy mô giao dịch mở rộng.