Giá đầu vào tăng, lúa giảm: Nông dân ĐBSCL đối mặt rủi ro kép

Những ngày cuối tháng 3, không khí thu hoạch lúa Đông Xuân bắt đầu rộn ràng trên khắp cánh đồng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Tuy nhiên, thay vì niềm vui trúng mùa như kỳ vọng, nhiều nông dân lại mang tâm trạng thấp thỏm, lo âu.

Nguyên nhân đến từ “gọng kìm kép”: chi phí sản xuất tăng cao do giá phân bón, nhiên liệu leo thang trong bối cảnh bất ổn Trung Đông, trong khi giá lúa gạo trên thị trường thế giới lại có xu hướng giảm, kéo theo giá thu mua trong nước chững lại.

Lúa Đông Xuân đang vào mùa thu hoạch rộ ở ĐBSCL - Ảnh: Trung Chánh

Áp lực chi phí sản xuất gia tăng

Theo ghi nhận tại nhiều địa phương như Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang, Cần Thơ.., chi phí đầu vào vụ Đông Xuân năm nay tăng đáng kể so với cùng kỳ năm trước. Giá phân bón, đặc biệt là ure và DAP, tăng mạnh do nguồn cung toàn cầu bị ảnh hưởng bởi căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông – khu vực cung cấp năng lượng và nguyên liệu sản xuất phân bón quan trọng của thế giới.

Ông Võ Văn Thạnh - Giám đốc HTX Hưng Lợi (xã Đại Ngãi, TP.Cần Thơ) - cho biết: “Khoảng nửa tháng nay, giá phân urê tăng lên 300.000 đồng/bao (50kg), từ mức 600.000 đồng/bao nay đã hơn 900.000 đồng. DAP và các loại phân bón khác cũng tăng theo. Xăng dầu tăng cao hơn trước đây 60-70%. Phân bón tăng giá, nhiên liệu cũng tăng, kéo theo chi phí bơm tưới, vận chuyển và thu hoạch đều tăng lên”.

Không chỉ chi phí vật tư nông nghiệp, các khoản chi liên quan đến dịch vụ sản xuất cũng tăng mạnh. Từ tiền thuê máy gặt, máy cày đến công lao động đều có xu hướng tăng theo giá nhiên liệu. Một số nông dân cho biết tổng chi phí sản xuất mỗi ha lúa đã tăng từ 10-15%, làm giảm đáng kể lợi nhuận, ngay cả khi năng suất đạt khá.

Ông Nguyễn Văn Vẹn - một nông dân tại HTX Hưng Lợi - chia sẻ: “Vụ này lúa trúng, năng suất tốt, nhưng chi phí tăng quá cao. Nếu giá lúa không tốt thì coi như làm chỉ đủ hòa vốn, thậm chí có thể lỗ nếu phát sinh thêm chi phí”.

Hội thảo về sản xuất lúa gạo Việt Nam tại TP.Cần Thơ ngày 24.3 - Ảnh: Văn Kim Khanh

Giá lúa gạo thế giới giảm, áp lực lan về nội địa

Trong khi chi phí sản xuất trong nước tăng, thị trường lúa gạo thế giới lại đang có dấu hiệu hạ nhiệt. Sau giai đoạn tăng nóng trong năm 2024–2025 do một số quốc gia hạn chế xuất khẩu để đảm bảo an ninh lương thực, đến nay nguồn cung đã dần ổn định trở lại khi nhiều nước tăng sản lượng và nới lỏng chính sách xuất khẩu.

Việc giá gạo xuất khẩu giảm đã tác động trực tiếp đến giá lúa trong nước. Các doanh nghiệp xuất khẩu trở nên dè dặt hơn trong việc thu mua do lo ngại rủi ro về giá, khiến thị trường nội địa có dấu hiệu chững lại, đặc biệt trong thời điểm thu hoạch rộ.

ĐBSCL – vựa lúa lớn nhất cả nước – dự kiến thu hoạch hàng triệu tấn lúa Đông Xuân trong một đến hai tháng tới. Đây là thời điểm nguồn cung tăng mạnh, nếu không có giải pháp điều tiết kịp thời, nguy cơ dư cung cục bộ và giá lúa giảm sâu hoàn toàn có thể xảy ra, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của nông dân.

Cơ giới hóa ĐBSCL đạt hơn 90%, giá nhiên liệu tăng khiến nông dân lo lắng - Ảnh: Lê Sơn

Lo ngại hiện hữu từ cơ quan quản lý

Trao đổi về vấn đề này, ông Trần Quốc Tuấn – Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Vĩnh Long – nhận định rằng, tình hình hiện nay tiềm ẩn nhiều rủi ro cho nông dân.

Theo ông, biến động địa chính trị toàn cầu, đặc biệt tại Trung Đông, đã ảnh hưởng dây chuyền đến giá năng lượng và vật tư nông nghiệp. Trong khi đó, thị trường tiêu thụ gạo lại không còn thuận lợi như trước, khiến áp lực dồn về khu vực sản xuất. Nông dân đang phải đối mặt với rủi ro kép: chi phí tăng nhưng giá bán có xu hướng giảm.

Ông Tuấn cho rằng, nếu không có sự phối hợp đồng bộ giữa các ngành, địa phương và doanh nghiệp, nông dân sẽ là đối tượng chịu thiệt hại lớn nhất. “Bài toán đặt ra là phải vừa hỗ trợ tiêu thụ lúa cho nông dân, vừa đảm bảo cân đối thị trường và duy trì năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu”, ông nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Thanh Sơn, Cục trưởng Xuất khẩu gạo - Bộ Công thương - Ảnh: H.B

Giải pháp tạm trữ: “van an toàn” cho thị trường

Một trong những giải pháp được nhắc đến nhiều nhất hiện nay là tổ chức mua tạm trữ lúa gạo trong thời điểm thu hoạch rộ. Đây được xem là “van an toàn” giúp giảm áp lực nguồn cung, ổn định giá thị trường và đảm bảo lợi ích cho nông dân.

Theo ông Phạm Thái Bình - Giám đốc Công ty CP Công nghệ cao Trung An (TP.Cần Thơ) - việc triển khai chương trình tạm trữ cần có sự tham gia tích cực của doanh nghiệp, với sự hỗ trợ về tín dụng từ hệ thống ngân hàng. Khi doanh nghiệp có nguồn vốn ưu đãi để thu mua và lưu kho, họ sẽ mạnh dạn hơn trong việc thu mua lúa cho nông dân với mức giá hợp lý.

Ông Trần Quốc Tuấn cũng đề xuất cần sớm kích hoạt cơ chế này, đồng thời có chính sách lãi suất ưu đãi cho doanh nghiệp tham gia tạm trữ. “Nếu làm tốt khâu tạm trữ, chúng ta không chỉ hỗ trợ nông dân mà còn chủ động được nguồn hàng, tránh bị ép giá khi xuất khẩu”, ông nói.

Ngân hàng đồng hành cùng doanh nghiệp

Bên cạnh chính sách tạm trữ, vai trò của hệ thống ngân hàng là rất quan trọng. Trong bối cảnh doanh nghiệp gặp khó khăn về dòng tiền do thị trường biến động, việc tiếp cận nguồn vốn tín dụng với lãi suất hợp lý sẽ giúp họ duy trì hoạt động thu mua và chế biến.

Nhiều ý kiến cho rằng cần có gói tín dụng riêng cho lĩnh vực lúa gạo, đặc biệt trong các giai đoạn cao điểm thu hoạch. Việc giải ngân nhanh, thủ tục đơn giản sẽ giúp doanh nghiệp kịp thời thu mua lúa, tránh tình trạng nông dân phải bán tháo khi giá xuống thấp.

Ngoài ra, việc gia hạn nợ hoặc cơ cấu lại thời gian trả nợ cho doanh nghiệp cũng là giải pháp cần thiết trong bối cảnh hiện nay, giúp giảm áp lực tài chính và duy trì chuỗi cung ứng.

ĐBSCL hướng tới sản xuất lúa gạo chất lượng cao và bền vững - Ảnh: T.L

Doanh nghiệp cần liên kết, nâng cao sức cạnh tranh

Bà Phan Thị Thắng - Thứ trưởng Bộ Công thương - cho rằng một vấn đề lớn được đặt ra là sự liên kết giữa các doanh nghiệp trong ngành lúa gạo còn hạn chế. Trong khi thị trường quốc tế ngày càng cạnh tranh, việc “mạnh ai nấy làm” sẽ khiến doanh nghiệp Việt Nam khó đạt được lợi thế trong đàm phán thương mại.

Các chuyên gia khuyến nghị cần tăng cường liên kết, hình thành các chuỗi giá trị từ sản xuất đến xuất khẩu. Khi doanh nghiệp có sự phối hợp chặt chẽ, họ sẽ có khả năng điều tiết nguồn cung, tối ưu chi phí và nâng cao vị thế trong đàm phán với đối tác quốc tế.

Đồng thời, cần chú trọng nâng cao chất lượng gạo, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Việc phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống sẽ khiến ngành lúa gạo dễ bị tổn thương khi có biến động.

Bà Phan Thị Thắng, Thứ trưởng Bộ Công thương - Ảnh: Văn Kim Khanh

Hướng đến sản xuất bền vững

Về lâu dài, bài toán của ngành lúa gạo không chỉ nằm ở giá cả mà còn ở tính bền vững. Việc giảm chi phí sản xuất thông qua ứng dụng khoa học kỹ thuật, sử dụng phân bón hợp lý và tiết kiệm nhiên liệu sẽ giúp nông dân nâng cao hiệu quả kinh tế.

Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp được đánh giá là phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp hiện nay, góp phần nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Các mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, lúa hữu cơ hoặc lúa theo tiêu chuẩn quốc tế cần được nhân rộng. Đây là hướng đi giúp nâng cao giá trị gia tăng, đồng thời giảm phụ thuộc vào biến động giá trên thị trường thế giới.

Bên cạnh đó, việc xây dựng hệ thống thông tin thị trường minh bạch, kịp thời cũng rất cần thiết để nông dân và doanh nghiệp có cơ sở đưa ra quyết định sản xuất và kinh doanh phù hợp.

Cũng theo bà Phan Thị Thắng, những khó khăn mà nông dân ĐBSCL đang đối mặt không phải là vấn đề đơn lẻ mà là hệ quả của nhiều yếu tố từ trong nước đến quốc tế. Do đó, các giải pháp đưa ra cần mang tính tổng thể, với sự vào cuộc đồng bộ của nhiều bên liên quan.

Từ chính sách tạm trữ, hỗ trợ tín dụng đến việc nâng cao năng lực doanh nghiệp và tái cơ cấu sản xuất, tất cả đều cần được triển khai nhanh chóng, hiệu quả và đúng thời điểm.

Trong bối cảnh hàng triệu tấn lúa Đông Xuân đang chờ thu hoạch, mỗi quyết sách đưa ra lúc này đều có ý nghĩa quan trọng. Nếu được thực hiện tốt, không chỉ giúp nông dân vượt qua giai đoạn khó khăn trước mắt mà còn tạo nền tảng vững chắc cho ngành lúa gạo Việt Nam phát triển ổn định, bền vững trong tương lai.

Văn Kim Khanh