Gia tăng COPD và hen tại Việt Nam, phát hiện muộn, người bệnh phải trả giá đắt

Các chuyên gia y tế cảnh báo, nếu không thay đổi cách tiếp cận từ dự phòng đến quản lý, nguy cơ tử vong và tàn phế do các bệnh hô hấp mạn tính như COPD và hen sẽ tiếp tục gia tăng trong những năm tới.

Bệnh COPD, hen có xu hướng tăng, tỷ lệ mắc cao

Thông tin tại hội nghị khoa học với chủ đề "Kỷ nguyên mới trong điều trị hen và COPD" do Hội Hô hấp Việt Nam phối hợp cùng AstraZeneca Việt Nam tổ chức tại Hà Nội và TP.HCM mới đây, cho thấy trong nhiều thập kỷ qua, bệnh lý hô hấp mạn tính vẫn luôn là những "quả bom hẹn giờ", âm thầm bào mòn sức khỏe người bệnh và tạo ra nhiều áp lực lên hệ thống y tế.

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc – Chủ tịch Hội Hô hấp TP HCM cho hay, COPD và hen là hai bệnh lý mạn tính không lây nhiễm, nhưng có tỷ lệ mắc cao, khoảng 6–10%. Đặc biệt, COPD là một trong những bệnh mạn tính gây gánh nặng ngày càng lớn cho hệ thống y tế.

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc – Chủ tịch Hội Hô hấp TP HCM nhấn mạnh cần có những biện pháp quyết liệt để nâng cao nhận thức về tác hại của hen và COPD.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), COPD hiện là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ 3 trên toàn cầu, với khoảng 3,2 triệu ca tử vong mỗi năm. Trong khi đó, hen phế quản ảnh hưởng tới hơn 260 triệu người và gây ra khoảng 450.000 ca tử vong mỗi năm trên toàn thế giới.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu dịch tễ học cho thấy COPD đang có xu hướng gia tăng rõ rệt. COPD hiện gây hơn 25.000 ca tử vong mỗi năm ở nước ta, đứng thứ 3 trong các nguyên nhân gây tử vong, trong khi hen phế quản ảnh hưởng khoảng 4,1% dân số.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định, con số thực tế có thể còn cao hơn do nhiều trường hợp chưa được chẩn đoán.

Phát hiện muộn, hệ lụy nặng nề cho người bệnh và hệ thống y tế

Một thực tế đáng báo động là phần lớn bệnh nhân COPD và hen tại Việt Nam được chẩn đoán muộn. Khi đến cơ sở y tế, nhiều người đã ở giai đoạn trung bình hoặc nặng, chức năng hô hấp suy giảm đáng kể.

PGS.TS Lê Khắc Bảo - Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM cho rằng nếu bệnh hen và COPD không được phát hiện và điều trị kịp thời, hậu quả đầu tiên là tình trạng viêm và hẹp đường thở (cuống phổi/phế quản) diễn tiến nặng hơn.

Cũng theo PGS Bảo, việc thiếu điều trị chuẩn mực khiến bệnh nhân dễ rơi vào các đợt cấp (tình trạng bệnh trở nặng đột ngột). Trong các đợt cấp này, người bệnh có thể phải nghỉ làm, nghỉ học, thậm chí phải nhập viện cấp cứu hoặc điều trị dài ngày tại khoa hồi sức tích cực (ICU), với nguy cơ tử vong rất cao.

Ngoài ra, ông cũng nhấn mạnh đến việc khi không được chẩn đoán chính thống, người bệnh thường tìm đến các phương pháp điều trị không đúng cách, đặc biệt là lạm dụng thuốc uống dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như phù mặt, mắc hội chứng Cushing do thuốc. Về lâu dài, nếu không điều trị đúng đắn, bệnh sẽ tiến triển thành các biến cố nguy hiểm như bệnh tim phổi mãn tính, suy tim, tăng áp động mạch phổi, làm giảm đáng kể tuổi thọ của người bệnh.

Một trong những điểm nhấn quan trọng tại hội nghị trên là các chuyên gia đã đề cập đến mối liên hệ chặt chẽ giữa COPD và các biến cố tim mạch. Các chuyên gia cho biết, khi bệnh nhân COPD rơi vào đợt cấp, tình trạng viêm toàn thân gia tăng, làm tăng nguy cơ xảy ra các biến cố tim mạch nghiêm trọng như nhồi máu cơ tim và đột quỵ.

Cụ thể, nguy cơ biến cố tim mạch có thể tăng gấp 3,8 lần trong vòng 30 ngày sau đợt cấp và vẫn duy trì ở mức cao trong suốt một năm sau đó. Điều này cho thấy đợt cấp COPD không chỉ là vấn đề hô hấp mà còn là yếu tố khởi phát cho nhiều biến chứng nguy hiểm khác.

Bên cạnh đó, COPD còn gây ra những tác động sâu rộng về kinh tế – xã hội. Khoảng 40% người bệnh phải giảm khối lượng công việc hoặc ngừng làm việc hoàn toàn. Nhiều bệnh nhân mất dần khả năng tự chăm sóc, phụ thuộc vào gia đình trong sinh hoạt hàng ngày.

Theo các chuyên gia, việc chẩn đoán muộn hen và COPD xuất phát từ cả phía người bệnh lẫn nhân viên y tế.

"Về phía người bệnh, do bản chất của hen và COPD là bệnh mãn tính, các triệu chứng thường diễn ra âm thầm khiến người bệnh quen dần và chủ quan. Họ thường không coi đó là triệu chứng quan trọng cần đi khám"- PGS.TS Lê Khắc Bảo nói và dẫn chứng: Đơn cử như gười hút thuốc lá thường nghĩ ho khạc đờm là do thuốc; người lớn tuổi nghĩ khó thở khi gắng sức là do tuổi già; hoặc nghĩ hắt hơi sổ mũi chỉ là do thời tiết.

Về phía nhân viên y tế, theo PGS Bảo, để chẩn đoán chính xác hai bệnh này, bác sĩ cần chỉ định xét nghiệm hô hấp ký.

"Nếu chỉ khám lâm sàng đơn thuần, nhất là khi bệnh nhân đang ngoài cơn cấp, bác sĩ có thể không thấy triệu chứng rõ ràng và dễ dàng bỏ qua chẩn đoán. Việc chưa tối ưu hóa việc sử dụng thăm dò chức năng hô hấp (hô hấp ký) chính là rào cản lớn khiến việc phát hiện bệnh bị chậm trễ"- ông nói.

Các hướng dẫn toàn cầu GOLD và GINA, cùng với các chiến lược mang tính vĩ mô từ chính phủ đã nhận diện những khoảng trống điều trị và mở ra kỷ nguyên mới trong điều trị COPD, hen.

Ứng phó thế nào để kiểm soát hiệu quả?

Trước thực trạng này, các chuyên gia nhấn mạnh cần thay đổi cách tiếp cận theo hướng chủ động hơn. PGS.TS.BS. Trần Văn Ngọc cho rằng hen và COPD đều liên quan chặt chẽ đến vấn đề môi trường. Đặc biệt, COPD có liên quan mật thiết đến thuốc lá, với khoảng 90% ca bệnh liên quan đến hút thuốc lá. Do đó, giảm thiểu tác hại của thuốc lá là giải pháp quan trọng nhất để giảm gánh nặng COPD.

Bên cạnh đó, cần có chương trình tầm soát để phát hiện sớm COPD. "Phát hiện càng sớm thì điều trị càng hiệu quả. Cũng như hen, việc điều trị cần được duy trì lâu dài. Hen và COPD là bệnh mạn tính cần điều trị suốt đời"- PGS Ngọc nhấn mạnh.

Tuy nhiên, ông cũng lưu ý thêm đối với hen, do điều trị hiệu quả nên nhiều bệnh nhân lầm tưởng đã khỏi bệnh, dẫn đến tỷ lệ bỏ điều trị lên tới 60–70%. "Vì vậy, cần nhấn mạnh việc điều trị liên tục để giảm đợt cấp và làm chậm tiến triển bệnh"- PGS. Trần Văn Ngọc nói.

Ngoài ra, cần phòng ngừa các đợt cấp bằng cách xác định và tránh các yếu tố nguy cơ như ô nhiễm không khí, khói thuốc và các tác nhân kích thích.

Hiện nay, các tổ chức như Hội Hô hấp TP.HCM và Hội Phổi Việt Nam đang triển khai các chương trình tầm soát, phát hiện sớm và quản lý bệnh nhân thông qua các câu lạc bộ bệnh nhân. Thông qua đó, bệnh nhân được giáo dục và tư vấn để hiểu rõ về bệnh, từ đó nâng cao sự tuân thủ điều trị.

Mục tiêu trong tương lai là nâng tỷ lệ tuân thủ điều trị lâu dài lên 70-80%, trong khi hiện nay trên thế giới chỉ đạt khoảng 30-40%. Đây là một thách thức nhưng cũng là mục tiêu quan trọng của ngành y tế Việt Nam nhằm giảm gánh nặng bệnh tật và nâng cao hiệu quả điều trị.

"Chúng tôi cũng mong muốn đạt được mức độ quản lý bệnh nhân COPD trong giai đoạn quyết định lên tới 70-80%, nhằm giảm gánh nặng COPD, giảm sự tiến triển của bệnh, giảm tử vong và mang lại chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân"- PGS.TS Trần Văn Ngọc cho hay.

Ai nên tầm soát COPD và hen phế quản?

Đo chức năng hô hấp để tầm soát, phát hiện sớm bệnh COPD, hen tại Bệnh viện Bạch Mai.

Các chuyên gia khuyến cáo, việc tầm soát sớm COPD và hen phế quản đặc biệt cần thiết với những nhóm đối tượng sau:

Người từ 40 tuổi trở lên, đặc biệt có triệu chứng ho kéo dài, khạc đờm, khó thở khi gắng sức;
Người hút thuốc lá, thuốc lào hoặc có tiền sử hút thuốc (kể cả đã bỏ);
Người thường xuyên tiếp xúc khói, bụi, hóa chất trong môi trường làm việc (công nhân, thợ mỏ, xây dựng, nông nghiệp…);
Người sống trong môi trường ô nhiễm không khí cao, khói bếp, khói than, khói sinh hoạt;
Người có tiền sử hen phế quản, viêm phế quản mạn tính hoặc gia đình có người mắc bệnh hô hấp mạn tính;
Trẻ em và người trẻ có biểu hiện khò khè, khó thở tái diễn, đặc biệt khi thay đổi thời tiết hoặc tiếp xúc dị nguyên.

Lưu ý, người có các dấu hiệu như ho kéo dài trên 2–3 tuần, khó thở tăng dần, khò khè, tức ngực nên đi khám chuyên khoa hô hấp và đo chức năng hô hấp để được chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời.

COPD và hen đang trở thành "gánh nặng kép" đối với sức khỏe cộng đồng tại Việt Nam. Nếu không có những giải pháp kịp thời, số ca mắc và tử vong sẽ tiếp tục gia tăng.

Các chuyên gia y tế chuyên khoa hô hấp đều nhấn mạnh việc không thể tiếp tục phát hiện những bệnh khi đã muộn. Cần chuyển từ cách tiếp cận bị động sang chủ động, từ điều trị sang dự phòng và quản lý sớm theo định hướng của Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị và Luật Phòng bệnh.