Giải bài toán thực tiễn, tạo động lực phát triển (kỳ 2): Khoa học, công nghệ nâng tầm sản phẩm trà

Vùng nguyên liệu chè Thái Nguyên.

Từ những vườn chè đến chuỗi giá trị mới

Là người con của vùng chè Tân Cương, anh Trịnh Duy Lễ luôn trăn trở làm thế nào để cây chè quê hương tạo ra những giá trị mới. Năm 2019, với sự đồng hành của các nhà khoa học, anh bắt đầu phục hồi những vườn chè trung du cổ, nghiên cứu cải tạo đất, dinh dưỡng, nguồn nước và thử nghiệm các quy trình chế biến mới.

Từ những búp chè quen thuộc, Xưởng trà Lễ Mỵ từng bước phát triển thêm các dòng sản phẩm như ô long, hồng trà, đáp ứng nhiều phân khúc và nhu cầu tiêu dùng.

Anh Trịnh Duy Lễ, Chủ xưởng trà Lễ Mỵ, cho biết: Qua quá trình hợp tác với các nhà khoa học, người sản xuất hiểu rõ hơn về môi trường đất, nước và đặc tính sinh trưởng của cây chè, qua đó điều chỉnh quy trình canh tác, nâng cao chất lượng và bảo đảm an toàn cho sản phẩm.

Theo PGS.TS. Hà Duy Trường, Giám đốc Trung tâm Đào tạo và Nghiên cứu giống cây trồng, vật nuôi, Trường Đại học Nông lâm (Đại học Thái Nguyên), các nhà khoa học của Trung tâm đã trực tiếp hỗ trợ gia đình anh Lễ trong quá trình cải tạo vườn chè. Công việc được bắt đầu bằng việc đánh giá sức khỏe đất trên ba phương diện: vật lý, hóa học và sinh học. Trong đó, các chỉ tiêu sinh học có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình cải tạo đất, giúp cây chè phát triển tốt, bộ rễ khỏe và nâng cao chất lượng nguyên liệu.

Đóng bầu ươm chè giống tại Hợp tác xã nông sản Phú Đạt, xã Bình Thành.

Sự thay đổi trong sản xuất cũng mở ra cơ hội kết nối với thị trường. Sản phẩm trà từ vùng chè Tân Cương đã được đưa vào hệ thống cửa hàng Layback, góp phần đưa nguyên liệu truyền thống tiếp cận những cách thưởng thức hiện đại.

Anh Nguyễn Thiện Nam Hải, Chủ chuỗi cửa hàng Layback, cho biết: Mục tiêu của đơn vị là chứng minh trà Thái Nguyên có thể trở thành nguyên liệu cho nhiều loại đồ uống hiện đại, bên cạnh cách pha thưởng thức truyền thống. Trong đó, hồng trà từ vùng chè Tân Cương có hương vị riêng, tạo sự khác biệt cho sản phẩm. Hiện nay, nguyên liệu trà Thái Nguyên được sử dụng trong khoảng 80% sản phẩm của chuỗi cửa hàng.

Từ mô hình sản xuất quy mô hộ gia đình, Xưởng trà Lễ Mỵ cho thấy giá trị cây chè có thể được nâng cao nhờ sự kết hợp giữa tri thức khoa học, đổi mới quy trình chế biến, phát triển sản phẩm và kết nối thị trường. Đây cũng là hướng tiếp cận để ngành chè khai thác tốt hơn tiềm năng của vùng nguyên liệu, thay vì chủ yếu dựa vào sản lượng búp tươi.

Chuẩn hóa vùng nguyên liệu, đổi mới công nghệ sản xuất

Với hơn 22.000ha chè, sản lượng khoảng 280.000 tấn chè búp tươi mỗi năm, Thái Nguyên có lợi thế lớn về quy mô vùng nguyên liệu và truyền thống sản xuất. Để phát huy lợi thế này, ngành chè đang từng bước đổi mới các khâu sản xuất, từ lựa chọn giống, chăm sóc, thu hái đến chế biến, quản lý chất lượng và tiêu thụ sản phẩm.

Trong chuỗi sản xuất, giống chè có vai trò quan trọng đối với năng suất, chất lượng và khả năng thích ứng của cây trồng. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung bên ngoài, tỉnh từng bước chủ động tuyển chọn, nhân giống tại chỗ, xây dựng vườn ươm và đưa các giống mới vào sản xuất.

Đến nay, trên 80% diện tích chè của tỉnh đã chuyển đổi sang các giống có năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu tốt hơn.

Nhà khoa học kiểm tra, nghiên cứu môi trường đất của vườn chè gia đình anh Trịnh Duy Lễ, xã Tân Cương.

Cùng với việc chủ động nguồn giống, công tác quản lý chất lượng cây giống cũng được tăng cường. Theo ông Nguyễn Tá, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Thái Nguyên, các cơ sở sản xuất giống phải sử dụng nguồn hom từ cây đầu dòng được công nhận. Những cây này được cơ quan chuyên môn kiểm tra, đánh giá hằng năm trước thời điểm cắt hom. Các vườn giống cũng được kiểm tra định kỳ về tỷ lệ sống, tỷ lệ xuất vườn và hồ sơ pháp lý trước khi cung cấp cho người sản xuất.

Nếu giống chè tạo tiền đề cho chất lượng thì quy trình chăm sóc, thu hái quyết định trực tiếp đến chất lượng nguyên liệu. Tại Hợp tác xã (HTX) Ccè Hảo Đạt, xã Tân Cương, việc ứng dụng khoa học, công nghệ được thực hiện qua kiểm soát đất, nguồn nước và đổi mới kỹ thuật chăm sóc.

Đơn vị phối hợp với các nhà khoa học nghiên cứu sử dụng chế phẩm enzyme hữu cơ nhằm cải thiện dinh dưỡng đất, hướng tới sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ. Hệ thống tưới tự động và thiết bị hỗ trợ chăm sóc giúp tiết kiệm nước, vật tư và giảm sức lao động.

Nghệ nhân Đào Thanh Hảo, Giám đốc HTX chè Hảo Đạt, cho biết: Để chuẩn hóa chất lượng sản phẩm, chúng tôi chú trọng kiểm soát nguồn nước, chất lượng đất và lựa chọn giống phù hợp. Việc liên kết với các nhà khoa học cũng giúp HTX nghiên cứu, ứng dụng chế phẩm enzyme phù hợp với giống chè và điều kiện thổ nhưỡng.

Cùng với quản lý sản xuất tại vườn chè, chuyển đổi số đang hỗ trợ việc theo dõi, kiểm soát vùng nguyên liệu. Đến nay, toàn tỉnh có 149 mã số vùng trồng chè được gắn định vị GPS, với tổng diện tích hơn 900ha, sản lượng ước đạt 11.300 tấn chè búp tươi. Các mã số này giúp xác định khu vực sản xuất, quản lý thông tin nguyên liệu và tạo điều kiện thuận lợi cho truy xuất nguồn gốc.

Vườn chè cây bố mẹ tại xã Quân Chu đã được 7 năm tuổi.

Theo Kế hoạch chuyển đổi số ngành chè giai đoạn 2026-2030, Thái Nguyên đặt mục tiêu 100% xã, phường có diện tích chè được thiết lập, cập nhật dữ liệu; tối thiểu 70% diện tích chè có hồ sơ số và dữ liệu bản đồ GIS ở mức phù hợp. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng sẽ hỗ trợ quản lý diện tích, theo dõi thông tin sản xuất và kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Chế biến sâu, mở rộng không gian thị trường

Một hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị ngành chè là gia tăng giá trị trên mỗi đơn vị nguyên liệu, thông qua đổi mới công nghệ chế biến, đa dạng hóa sản phẩm và khai thác những thành phần có giá trị trong cây chè.

Bên cạnh các dòng trà truyền thống, các nhà khoa học đang nghiên cứu quy trình sản xuất nguyên liệu giàu EGCG từ phụ phẩm chế biến chè xanh, hướng tới thử nghiệm các sản phẩm chăm sóc sức khỏe.

Hướng nghiên cứu này mở thêm khả năng khai thác nguồn nguyên liệu chè, đồng thời tận dụng phụ phẩm trong chế biến. Việc chiết xuất các hoạt chất có giá trị góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguyên liệu, hạn chế lãng phí và thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn trong ngành chè.

Bà Nguyễn Thị Thủy, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ, thông tin: Thời gian tới, ngành sẽ ưu tiên đặt hàng những nhiệm vụ nghiên cứu có khả năng ứng dụng và thương mại hóa cao, nhất là công nghệ chiết xuất các hoạt chất như EGCG để phát triển thực phẩm, đồ uống và sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Cùng với đó là khuyến khích ứng dụng công nghệ tiên tiến, tận dụng phụ phẩm và tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, HTX và người trồng chè.

Ở khâu tiêu thụ, website, sàn thương mại điện tử và mạng xã hội đang tạo thêm kênh tiếp cận khách hàng cho doanh nghiệp, HTX. Qua các nền tảng này, thông tin về nguồn gốc, quy trình sản xuất và chất lượng sản phẩm được truyền tải trực tiếp đến người tiêu dùng, góp phần tăng tính minh bạch và củng cố niềm tin đối với sản phẩm trà.

Chế biến chè tại Hợp tác xã chè La Bằng.

Theo Kế hoạch chuyển đổi số ngành chè giai đoạn 2026-2030, tỉnh đặt mục tiêu 100% sản phẩm trà và sản phẩm từ chè được giới thiệu, quảng bá trên các nền tảng số phù hợp; 100% sản phẩm chè OCOP có hồ sơ số chuẩn hóa, gian hàng hoặc điểm bán số chính thống, gắn với truy xuất nguồn gốc.

Đồng thời, 100% doanh nghiệp, hợp tác xã có vùng nguyên liệu chè được định hướng ứng dụng công nghệ số phù hợp; tối thiểu 80% doanh nghiệp, hợp tác xã chè có sản phẩm OCOP áp dụng phần mềm quản trị sản xuất, kinh doanh phù hợp.

Để lợi thế vùng nguyên liệu và thương hiệu chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh, ngành chè cũng đứng trước yêu cầu đổi mới tư duy phát triển. Theo ông Nguyễn Chí Hiếu, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông lâm (Đại học Thái Nguyên), ứng dụng chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị giúp quản lý tốt hơn các vùng nguyên liệu, minh bạch hóa quy trình sản xuất và nguồn gốc, qua đó tạo thuận lợi cho việc kết nối sản phẩm với thị trường.

Quan trọng hơn, người làm chè cần chuyển từ tư duy tăng trưởng chủ yếu dựa vào sản lượng sang phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và giá trị gia tăng.
Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang tạo thêm động lực cho ngành chè Thái Nguyên đổi mới phương thức sản xuất, chế biến và kinh doanh.

Từ chủ động nguồn giống, chuẩn hóa quy trình canh tác, ứng dụng công nghệ chế biến sâu đến số hóa vùng nguyên liệu và phát triển thương mại điện tử, các khâu trong chuỗi giá trị từng bước được nâng cao.

Sự phối hợp giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, HTX và người trồng chè sẽ góp phần khai thác hiệu quả lợi thế vùng nguyên liệu, phát huy giá trị thương hiệu “Đệ nhất danh trà”, đưa sản phẩm trà Thái Nguyên vươn xa trên thị trường trong nước và quốc tế.