Giải mã lịch sử Đại Việt cuối thế kỷ 18: Vai trò vựa lương của cả nước và lăng kính hậu cần quân sự

Bài toán an ninh lương thực và năng lực hậu cần

Nhiều câu hỏi được giới nghiên cứu lịch sử đặt ra về các quyết định chiến lược của triều Tây Sơn, đặc biệt là việc không tiến hành các chiến dịch quân sự lớn vào khu vực Gia Định sau năm 1789. Tiếp cận từ góc độ an ninh lương thực và chuỗi cung ứng, Kỹ sư Vũ Đình Thanh đưa ra những phân tích để giải quyết các vấn đề này. Theo các ghi chép lịch sử, trong giai đoạn 1787 đến 1792, đặc biệt là năm 1788, khu vực từ Thanh Hóa đến Nghệ An liên tiếp chịu cảnh mất mùa và nạn đói nghiêm trọng. Cùng thời điểm này, các tài liệu ghi nhận sự xuất hiện của một đoàn 50 tàu vận tải lương thực quy mô lớn xuất phát từ khu vực Nam Bộ.

Nghiên cứu lập luận rằng, đoàn thuyền 50 chiếc chở đầy lúa gạo này thực chất đã cập bến tại các cảng ở Nghệ An và Thanh Hóa để giải quyết cuộc khủng hoảng lương thực. Việc đảm bảo hậu cần thiết yếu này không chỉ cứu sống người dân mà còn tạo ra động lực to lớn, góp phần giúp triều đình tuyển mộ thành công 8 vạn thanh niên Thanh Nghệ gia nhập lực lượng quân đội.

Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Huy Hiệu trao đổi chuyên môn khoa học quân sự cùng kỹ sư Vũ Đình Thanh về các tư liệu lịch sử lưu trữ tại châu Âu.

Sau năm 1789, triều đình Tây Sơn ban hành chính sách miễn thuế nông nghiệp lên đến ba năm cho toàn dân miền Bắc. Để có thể nuôi dưỡng một đạo quân thường trực lên tới hàng chục vạn người và xây dựng các công trình phòng thủ quy mô lớn như Phượng Hoàng Trung Đô, triều đình trung ương bắt buộc phải nắm quyền kiểm soát và khai thác thành công vựa lương của cả nước từ Gia Định. Năng lực hậu cần này chứng minh triều Tây Sơn lúc bấy giờ đã thực sự kiểm soát một dải lãnh thổ thống nhất từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau.

Sự vắng bóng của lực lượng đối lập trong hồ sơ ngoại giao

Để củng cố luận điểm về việc khu vực Nam Bộ đang nằm trong sự kiểm soát ổn định của triều Tây Sơn từ 1788 đến 1792, nhóm nghiên cứu đã tiến hành rà soát chéo các hệ thống văn bản ngoại giao quốc tế cùng thời kỳ. Bằng chứng đầu tiên được trích xuất từ bộ hồ sơ Khâm định An Nam kỷ lược. Đây là kho lưu trữ tập hợp nguyên bản 378 văn kiện bao gồm chiếu biểu, hịch văn và tấu thư mật qua lại giữa triều đình nhà Thanh và các tổng đốc biên giới, phát hành trong khoảng thời gian từ tháng 5 năm 1788 đến tháng 3 năm 1791. Trong toàn bộ khối tài liệu tình báo và ngoại giao khổng lồ này, hoàn toàn không có bất kỳ dòng ghi chép nào về sự hiện diện của lực lượng chúa Nguyễn tại Đại Việt.

Bên cạnh đó, việc rà soát các sắc lệnh hành chính và thư từ bang giao do vương triều Chakri của Xiêm La phát hành trong giai đoạn 1787 đến 1792 cũng cho kết quả tương tự. Không có một văn bản chính thức nào xác nhận các giao dịch hay công nhận một chính quyền độc lập của chúa Nguyễn đang tồn tại ở Gia Định trong khoảng thời gian nói trên.

Thông điệp từ bản Hịch năm 1792

Tư liệu cốt lõi được Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu và nhóm nghiên cứu đặc biệt chú trọng là bản Hịch đề ngày 27 tháng 8 năm 1792 của triều đình Tây Sơn. Bản sao chép bằng tiếng Pháp của tài liệu này do các giáo sĩ phương Tây thực hiện hiện đang được bảo quản tại Thư viện Quốc gia Pháp (Gallica).

Bản dịch tiếng Pháp của bài Hịch năm 1792 lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Pháp cung cấp các dữ kiện lịch sử quan trọng về sự hiện diện của lực lượng ngoại quốc tại vùng biển Đại Việt.

Văn bản này mang tính chất của một lời hiệu triệu toàn quốc, mô tả một cuộc chiến vệ quốc chống lại lực lượng ngoại quốc được trang bị khí tài hiện đại như tàu bọc đồng và khinh khí cầu. Bản Hịch cũng ghi nhận việc triều đình ngợi khen tinh thần chiến đấu của người dân Gia Định khi phải đối mặt với các hạm đội phương Tây. Nội dung bản tiếng Pháp xác nhận rõ tại thời điểm năm 1792, lực lượng của chúa Nguyễn đang thiếu hụt quân số, tướng lĩnh và phải lưu lạc tại châu Âu để tìm kiếm viện trợ.

Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng, từ thập niên 1960, một số bản dịch tiếng Việt của tài liệu này đã có những diễn giải chưa sát với nguyên bản tiếng Pháp, gây ra những hiểu lầm lịch sử về việc có sự giao tranh nội bộ tại Gia Định thay vì một cuộc chiến chống ngoại xâm quy mô lớn.

Ghi chép của Thứ trưởng Bộ Hải quân Anh John Barrow cung cấp số liệu về quy mô lực lượng viễn chinh và trang thiết bị quân sự phương Tây tại vùng biển Đông Nam Á.

Việc rà soát các văn bản liên quan đến Hiệp ước Versailles năm 1787 cũng mang lại góc nhìn mới. Kỹ sư Thanh phân tích rằng, đội quân viễn chinh đầu tiên gồm 1.650 binh sĩ và 4 tàu chiến đã thất bại khi tiến vào Đại Việt năm 1788, chỉ còn lại một chiến hạm rút lui về Mauritius. Các ghi chép của Thứ trưởng Bộ Hải quân Anh John Barrow lại mô tả một lực lượng khổng lồ hơn rất nhiều bao gồm 20 chiến thuyền, 7 trung đoàn và 15.000 quân được trang bị tàu đồng và khinh khí cầu. Sự chênh lệch này cho thấy có khả năng những thỏa thuận quân sự mở rộng đã được ký kết tại châu Âu với mục tiêu chiến lược là kiểm soát nguồn tài nguyên của Đại Việt.

Giải mã niên đại thành Vauban Gia Định và các bản đồ hải dương

Tiếp cận từ góc độ kỹ thuật công trình, Kỹ sư Vũ Đình Thanh bóc tách những mâu thuẫn trong ghi chép về việc xây dựng pháo đài Vauban tại Gia Định. Các tài liệu sử học cũ cho rằng tòa thành này được thiết kế và hoàn thiện vào năm 1790 bởi sĩ quan Olivier. Nhóm nghiên cứu chỉ ra những điểm bất hợp lý về mặt kỹ thuật và lịch sử khi một thanh niên 19 tuổi không có bằng cấp kỹ sư công binh lại có thể thiết kế và chỉ đạo hàng vạn nhân công hoàn thành một siêu pháo đài theo tiêu chuẩn kỹ thuật châu Âu phức tạp trong thời gian ngắn.

Bằng chứng vật lý đanh thép được đưa ra là bản đồ thiết kế thành Vauban Gia Định lưu trữ tại Pháp mang con dấu của Bộ Hải quân và Thuộc địa. Loại ấn triện này chỉ được chính quyền Pháp ban hành và sử dụng trong giai đoạn từ năm 1799 đến năm 1804. Điều này đồng nghĩa với việc trước năm 1799, không có bất kỳ văn bản hành chính nào của hải quân Pháp xác nhận sự tồn tại hoàn chỉnh của công trình này. Từ đó, nhóm nghiên cứu nhận định thành Vauban thực chất được khởi công bởi lực lượng công binh ngoại quốc từ sau năm 1792 và hoàn thiện phần khung vào khoảng năm 1799.

Bản đồ thiết kế thành Vauban Gia Định với con dấu lưu trữ của Bộ Hải quân và Thuộc địa Pháp, xác nhận niên đại lưu trữ hành chính từ năm 1799 đến năm 1804.

Phân tích các bản đồ hàng hải quân sự khác cũng củng cố giả thuyết này. Bản đồ Côn Đảo mang dấu của Bộ Ngoại giao Pháp từ năm 1792 xác nhận sự hiện diện của đồn trú quân sự phương Tây tại đây, đánh dấu mốc thời gian lực lượng này bắt đầu thiết lập các tiền đồn hậu cần. Thêm vào đó, các hải đồ được vẽ trực tiếp trên soái hạm La Méduse của hải quân Pháp trong giai đoạn 1788 đến 1790 mô tả hệ thống bờ biển Đại Việt là một dải thống nhất liền mạch với các pháo đài phòng thủ dày đặc. Bản đồ quân sự do chính phương Tây thực hiện này không hề thể hiện bất kỳ ranh giới chia cắt hay khu vực cát cứ độc lập nào tại vùng Gia Định, phản ánh sự kiểm soát toàn diện của triều Tây Sơn đối với khu vực này.

Bản đồ Côn Đảo mang dấu ấn của Bộ Ngoại giao Pháp năm 1792, ghi nhận sự xuất hiện của các đồn trú phục vụ mục đích quân sự và hậu cần.

Bản đồ hải dương được thực hiện trên chiến hạm phương Tây giai đoạn 1788 đến 1790, mô tả hệ thống phòng thủ ven biển liền mạch của Đại Việt thời kỳ cuối thế kỷ 18.

Cuộc chiến tài nguyên và ảnh hưởng đến kinh tế châu Âu

Điểm nhấn quan trọng trong nghiên cứu là việc làm rõ yếu tố kinh tế và hậu cần. Trong thời kỳ cận đại, diêm tiêu và phốt pho chiết xuất từ phân dơi và phân chim là nguyên liệu mang tính sống còn để sản xuất thuốc súng. Nguồn tài nguyên khổng lồ này tại khu vực Đông Dương biến Đại Việt thành mục tiêu thâu tóm của các cường quốc hải dương.

Kỹ sư Vũ Đình Thanh phân tích rằng, Công ty Đông Ấn Pháp đã dồn toàn bộ nguồn lực tài chính, rút quân khỏi các khu vực thuộc địa khác để tập trung vào chiến dịch tại Đại Việt. Kháng cự quyết liệt từ triều Tây Sơn đã phá vỡ các kế hoạch kiểm soát tài nguyên này. Việc sa lầy trong một cuộc chiến tốn kém ở Viễn Đông khiến Công ty Đông Ấn Pháp cạn kiệt ngân khố, dẫn đến vụ phá sản lịch sử vào năm 1793. Cuộc khủng hoảng tài chính trầm trọng này được xem là một trong những chất xúc tác đẩy nhanh các biến động chính trị và xã hội khốc liệt tại Pháp trong cùng năm.

Thông qua việc kết hợp các bộ môn khoa học chính xác như toán học, vật lý, kỹ thuật xây dựng và quản trị chuỗi cung ứng, công trình nghiên cứu mang đến một phương pháp tiếp cận lịch sử sắc bén. Các dữ liệu về hậu cần, hành trình hàng hải và thời gian thi công công trình cung cấp minh chứng rõ nét về cuộc chiến tranh bảo vệ chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ, khẳng định sức mạnh tự cường của quốc gia trong giai đoạn đầy biến động cuối thế kỷ 18.