Giải ngân đầu tư công: Cải thiện nhưng chưa tạo được bứt phá

Tiến độ giải ngân đầu tư công vẫn bị kìm hãm bởi nhiều “điểm nghẽn” kéo dài. Ảnh minh họa

Tiến độ cải thiện nhưng chưa đạt kỳ vọng

Bức tranh giải ngân vốn đầu tư công những tháng đầu năm 2026 cho thấy những tín hiệu tích cực ban đầu, song chưa đáp ứng kỳ vọng trong bối cảnh nền kinh tế cần thêm động lực tăng trưởng. Theo Bộ Tài chính, tổng vốn giải ngân quý I đạt 110.288,1 tỷ đồng, tương đương khoảng 11% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao.

Xét theo cơ cấu, vốn ngân sách trung ương giải ngân đạt 30.569,4 tỷ đồng, tương ứng 8,4%, trong khi vốn ngân sách địa phương đạt 79.718,7 tỷ đồng, tương đương 12,3%. Điều này cho thấy khu vực địa phương tiếp tục đóng vai trò quan trọng, trong khi phần vốn trung ương - gắn với các dự án quy mô lớn, có tính lan tỏa - lại chậm hơn.

Đối với nguồn vốn kéo dài từ năm trước sang năm 2026, kết quả giải ngân còn khiêm tốn, mới đạt 2.676,5 tỷ đồng, tương đương 5,8% kế hoạch. Điều này phản ánh các dự án chuyển tiếp vẫn gặp nhiều vướng mắc chưa được xử lý dứt điểm.

So với cùng kỳ năm 2025, tỷ lệ giải ngân tăng khoảng 1,2 điểm phần trăm, giá trị tuyệt đối tăng gần 30.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, mức cải thiện này chưa đủ tạo ra sự bứt phá rõ nét, nhất là khi đầu tư công đang được kỳ vọng là động lực dẫn dắt tăng trưởng kinh tế.

Đáng chú ý, sự phân hóa giữa các Bộ, ngành và địa phương vẫn rất lớn. Chỉ một số ít đơn vị đạt hoặc vượt mức bình quân chung, trong khi nhiều Bộ, cơ quan Trung ương có tỷ lệ giải ngân rất thấp, thậm chí chưa giải ngân. Tình trạng này cho thấy sự trì trệ vẫn tồn tại, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Giải ngân đầu tư công không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật mà còn là thước đo năng lực điều hành và hiệu quả phối hợp của cả hệ thống. Ảnh minh họa

Vướng mắc kéo dài từ thủ tục đến mặt bằng, vật liệu

Cũng theo Bộ Tài chính, dù có chuyển biến, tiến độ giải ngân vẫn bị kìm hãm bởi nhiều “điểm nghẽn” kéo dài, trước hết là những tồn tại trong công tác chuẩn bị đầu tư và thủ tục pháp lý.

Nhiều dự án chưa hoàn tất thủ tục để đủ điều kiện phân bổ chi tiết kế hoạch vốn. Quá trình lập, thẩm định, phê duyệt hồ sơ còn kéo dài, phải điều chỉnh nhiều lần. Một số dự án vướng mắc về đất đai, môi trường, quy hoạch, khiến tiến độ triển khai bị ảnh hưởng.

Có dự án dù đã được gia hạn vốn nhưng chưa có quyết định kéo dài thời gian bố trí vốn, dẫn đến không thể triển khai tiếp. Việc bổ sung kế hoạch vốn trong quá trình thực hiện cũng khiến các địa phương cần thêm thời gian hoàn thiện thủ tục, ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân.

Trong quý I, nhiều chủ đầu tư vẫn tập trung vào các bước chuẩn bị như thiết kế, lập dự toán, lựa chọn nhà thầu. Một số dự án phải điều chỉnh chủ trương đầu tư do thay đổi quy mô hoặc phát sinh hạng mục, khiến khối lượng nghiệm thu, thanh toán chưa nhiều.

Đối với các dự án trọng điểm quốc gia, tiến độ chuẩn bị còn chậm khi vẫn đang trong giai đoạn lập báo cáo nghiên cứu khả thi hoặc hoàn thiện thủ tục. Trong khi đó, hệ thống tiêu chuẩn, định mức, đơn giá chưa hoàn thiện cũng kéo dài thời gian triển khai.

Bên cạnh đó, các “nút thắt” truyền thống như giải phóng mặt bằng và nguồn cung vật liệu vẫn chưa được tháo gỡ hiệu quả. Việc xác định nguồn gốc đất, phương án bồi thường, tái định cư còn nhiều khó khăn, khiến bàn giao mặt bằng chậm. Nguồn cung vật liệu như đất, cát, đá thiếu hụt, giá tăng cao so với dự toán ban đầu, gây áp lực lớn lên chi phí dự án.

Đối với các dự án sử dụng vốn ODA, tiến độ giải ngân tiếp tục ở mức thấp do nhiều dự án chưa hoàn tất thủ tục hoặc đang điều chỉnh, chưa phát sinh nhiều khối lượng giải ngân. Những vấn đề này cho thấy khó khăn trong đầu tư công không chỉ mang tính thời điểm mà còn mang tính cấu trúc.

Những lưu ý từ kiểm toán và yêu cầu tăng tốc

Kết quả kiểm toán quyết toán ngân sách nhà nước năm 2024 cho thấy, tình trạng phân bổ vốn chậm, giải ngân thấp và chuyển nguồn lớn vẫn tiếp diễn. Tỷ lệ giải ngân bình quân chỉ đạt 81,8%, trong khi nhiều Bộ, ngành, địa phương có tỷ lệ rất thấp. Có tới 11.615 dự án chậm quyết toán; nợ đọng xây dựng cơ bản chưa được xử lý dứt điểm; tình trạng tạm ứng kéo dài chưa thu hồi vẫn phổ biến với số dư hơn 11.400 tỷ đồng. Những tồn tại này phản ánh các bất cập mang tính hệ thống trong quản lý đầu tư công.

Không chỉ dừng lại ở khó khăn trước mắt, kết quả kiểm toán của Kiểm toán nhà nước còn cho thấy những hạn chế trong giải ngân đầu tư công đã tồn tại nhiều năm và chưa được khắc phục triệt để. Những bất cập trong công tác lập kế hoạch, phân bổ và quản lý vốn - vốn là các khâu nền tảng - đang ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả triển khai dự án.

Theo Bộ Tài chính, để hoàn thành mục tiêu giải ngân năm 2026, yêu cầu đặt ra là các Bộ, ngành và địa phương phải quyết liệt hơn trong tổ chức thực hiện. Trước hết, cần nâng cao chất lượng chuẩn bị đầu tư, rút ngắn thời gian hoàn thiện thủ tục, đồng thời xử lý dứt điểm các vướng mắc về đất đai và giải phóng mặt bằng.

Cùng với đó, cần tăng cường kỷ luật, kỷ cương, gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả giải ngân. Việc rà soát, điều chuyển vốn từ các dự án chậm sang dự án có khả năng giải ngân tốt cần thực hiện kịp thời, tránh để vốn “nằm chờ”.

Một yêu cầu quan trọng khác là sớm hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, định mức, đơn giá cho các dự án lớn nhằm tạo cơ sở triển khai nhanh và hiệu quả. Đồng thời, cần tiếp tục phát huy vai trò của Kho bạc Nhà nước trong cung cấp thông tin kịp thời, chính xác phục vụ điều hành.

Giải ngân đầu tư công không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật mà còn là thước đo năng lực điều hành và hiệu quả phối hợp của cả hệ thống. Việc khơi thông dòng vốn này đòi hỏi phải thực hiện quyết liệt, đồng bộ các giải pháp, đồng thời khắc phục triệt để những bất cập đã tồn tại nhiều năm do Kiểm toán nhà nước chỉ ra. Chỉ khi đó, đầu tư công mới thực sự phát huy vai trò “đầu kéo” cho tăng trưởng kinh tế./.