Giải oan cho tiếng kêu chim cú lợn, khẩn cấp bảo vệ người bạn của nhà nông

Là loài chim săn mồi hoạt động về đêm, chim cú góp phần duy trì cân bằng sinh thái và kiểm soát động vật gặm nhấm.

Thế nhưng, từ việc phá tổ, săn bắt đến nguy cơ nhiễm độc qua con mồi trúng bả, nhiều loài cú đang phải đối mặt với những sức ép đáng lo ngại.

Bảo tồn chúng không chỉ là giữ lại những cánh chim trong tự nhiên mà còn đòi hỏi thay đổi cách con người ứng xử với môi trường.

Khi loài săn chuột trở thành nạn nhân của thuốc diệt chuột

Trong quan niệm dân gian, tiếng cú kêu giữa đêm thường gắn với những điều không may. Nỗi sợ này khiến một số người tìm cách xua đuổi, thậm chí phá bỏ tổ khi phát hiện chim cú xuất hiện gần nhà.

Tuy nhiên, theo các nhà khoa học, tiếng kêu của chim cú là hoạt động giao tiếp tự nhiên, không phải dấu hiệu báo trước tai họa.

Chim cú lợn. Ảnh: TS. Lê Mạnh Hùng

TS. Lê Mạnh Hùng, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho biết những địa điểm như nghĩa trang, đình, chùa hoặc nhà kho đôi khi được chim lựa chọn vì tương đối yên tĩnh, ít bị quấy nhiễu và có nguồn thức ăn phù hợp. Với chim, đó đơn giản là nơi kiếm ăn, trú ngụ và sinh sản.

Trong số các loài thường xuất hiện gần khu dân cư có cú lợn lưng xám. Chúng có thể làm tổ trên mái nhà, trong đình, chùa hoặc những công trình ít người qua lại, đặc biệt tại khu vực có nhiều chuột.

Đáng chú ý, chuột cũng là nguồn thức ăn quan trọng của cú lợn. Các loài thuộc họ Cú mèo có khẩu phần đa dạng hơn, bao gồm côn trùng, ếch nhái, bò sát, cá và chim nhỏ.

Nhờ hoạt động săn mồi, chim cú tham gia điều hòa số lượng con mồi, góp phần duy trì các mối quan hệ sinh thái tự nhiên.

Ông Hùng lưu ý, khả năng tác động đến số lượng chuột phụ thuộc vào số lượng chim, nguồn thức ăn và điều kiện sinh cảnh.

Một tổ cú không thể giải quyết mọi vấn đề về chuột của cả cánh đồng, nhưng việc giữ được những loài săn mồi bản địa vẫn có ý nghĩa đối với các mối quan hệ tự nhiên vốn đang hiện diện quanh nơi con người sinh sống và sản xuất. 

Tuy nhiên, một nghịch lý đang đặt ra: những biện pháp con người sử dụng để tiêu diệt chuột có thể gây nguy hiểm cho chính loài chim chuyên săn bắt chúng.

Khi chuột ăn phải bả có chứa thuốc diệt chuột, sau đó trở thành con mồi của cú, chất độc có thể truyền sang chim săn mồi. Hiện tượng này được gọi là ngộ độc thứ cấp. 

Nhiều nghiên cứu quốc tế đã ghi nhận dư lượng thuốc diệt chuột chống đông máu trong cơ thể chim cú và các loài chim săn mồi khác. Đây là cảnh báo quan trọng đối với công tác bảo tồn.

Tại Việt Nam, TS. Lê Mạnh Hùng cũng nhận định việc sử dụng thuốc diệt chuột là một trong những yếu tố có thể góp phần làm suy giảm quần thể cú lợn, dù mức độ ảnh hưởng cần được đánh giá cụ thể theo từng khu vực và điều kiện sinh cảnh.

Những cánh chim đối mặt với nhiều mối đe dọa

Không chỉ có nguy cơ nhiễm độc, chim cú còn chịu tác động trực tiếp từ các hoạt động của con người. Việc phá tổ, bắt chim non, dùng ná bắn chim, săn bắt và mua bán động vật hoang dã đều có thể làm giảm cơ hội sống sót và sinh sản của chúng.

Mất nơi làm tổ cũng là vấn đề đáng quan tâm. Các loài cú có yêu cầu sinh cảnh khác nhau: nhiều loài sống và sinh sản trong rừng, đồng cỏ hoặc những khu vực có hốc cây, hang hốc phù hợp.

Trong khi đó, các công trình cũ, mái nhà và nhà kho có thể trở thành nơi trú ngụ của một số loài gần khu dân cư. Việc chặt cây, cải tạo công trình hoặc bịt kín các vị trí làm tổ có thể khiến chúng mất nơi sinh sản.

Cú vọ thuộc họ Cú mèo, đầu tròn, không có hai chùm lông dài vểnh lên trông giống tai. Ảnh: TS. Lê Mạnh Hùng

Một tổ chim bị phá không chỉ ảnh hưởng đến cá thể trưởng thành mà còn đe dọa trực tiếp chim non. Nếu những tác động tương tự diễn ra thường xuyên, khả năng duy trì quần thể của các loài cú cũng bị ảnh hưởng.

Theo danh mục ban hành kèm Thông tư 85/2025/TT-BNNMT, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, 18 loài thuộc Bộ Cú được xếp vào Nhóm IIB.

Đây là nhóm động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm bị hạn chế khai thác và sử dụng vì mục đích thương mại theo quy định pháp luật.

Danh mục này cho thấy yêu cầu tăng cường quản lý, bảo vệ các loài cú có tên trong văn bản, đồng thời cần phân biệt rõ từng loài thay vì chỉ dựa vào tên gọi dân gian.

Bảo tồn chim cú bắt đầu từ những hành động nhỏ

Theo các chuyên gia, khi phát hiện một tổ cú gần nhà, người dân nên giữ khoảng cách, hạn chế tiếng ồn, không chiếu sáng trực tiếp vào tổ và tuyệt đối không bắt chim non. Trẻ em cần được hướng dẫn không sử dụng ná hoặc các dụng cụ khác để bắn chim.

Nếu gặp cá thể bị thương hoặc chim non rơi khỏi tổ, nên liên hệ cơ quan kiểm lâm hoặc cơ sở cứu hộ động vật hoang dã để được hướng dẫn, thay vì tự ý bắt về nuôi hoặc xử lý theo phỏng đoán.

Việc bảo tồn cũng cần gắn với thay đổi cách kiểm soát chuột. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc hóa học, cần nghiên cứu và áp dụng các biện pháp quản lý chuột tổng hợp, kết hợp vệ sinh đồng ruộng, bảo quản nông sản, hạn chế nơi trú ẩn của chuột và sử dụng biện pháp kiểm soát phù hợp.

Điều này không chỉ hướng đến bảo vệ chim cú mà còn giảm nguy cơ ảnh hưởng đến nhiều loài động vật khác trong chuỗi thức ăn.

Bên cạnh đó, các nhà khoa học cần tăng cường khảo sát phân bố, sinh cảnh, khẩu phần ăn và tình trạng sinh sản của chim cú tại Việt Nam.

Nghiên cứu dư lượng thuốc diệt chuột trong mẫu sinh học cũng là hướng cần được quan tâm để đánh giá mức độ phơi nhiễm thực tế, thay vì chỉ dựa vào những cảnh báo từ nước ngoài.

TS. Lê Mạnh Hùng khuyến nghị người dân nên để chim cú sinh sống tự nhiên, không can thiệp tùy tiện vào hoạt động của chúng.

Việc làm hộp tổ nhân tạo cũng cần được nghiên cứu kỹ về tập tính và yêu cầu sinh thái của từng loài, không nên triển khai đại trà khi chưa có đủ cơ sở khoa học. “Hãy để chúng tự nhiên, không nên can thiệp vào bất cứ hoạt động gì của chúng”, ông nhắn nhủ. 

Bảo vệ chim cú không bắt đầu từ những chương trình lớn hay biện pháp phức tạp. Đôi khi, đó chỉ là giữ nguyên một tổ chim trên mái nhà, dừng một phát ná, không bắt một con chim non hoặc cân nhắc kỹ trước khi sử dụng thuốc diệt chuột.

Khi hiểu đúng vai trò của chim cú trong tự nhiên, con người sẽ nhận ra rằng bảo vệ những loài chim săn mồi này cũng chính là góp phần gìn giữ sự cân bằng của hệ sinh thái quanh mình.