Giải pháp 'làm lạnh xanh' giảm lãng phí nông sản tại châu Phi

Hình ảnh các kho lạnh sử dụng năng lượng mặt trời tại Citadel Agri Merchants ở Kitengeela, hạt Kajiado, Kenya, ngày 22.5.2026. Ảnh: AP

Nông dân Yvonne Anyonyi Mumiah ở Kenya đi giữa những luống hương thảo, húng quế và nhiều loại cây trồng khác vào buổi sáng sớm.

Nông sản sau đó sẽ được đưa tới các siêu thị ở châu Âu. Trước đây, bà luôn lo lắng tình trạng chậm trễ trong vận chuyển hoặc thời tiết nắng nóng cực đoan có thể khiến vụ mùa bị hư hỏng. Nhưng giờ đây, bà dùng dịch vụ kho lạnh sử dụng năng lượng mặt trời để giữ nông sản tươi lâu hơn.

Mô hình trả phí theo lượng sử dụng do công ty chuỗi lạnh SoKo Fresh cung cấp cho phép nông dân trả tiền dựa trên số kg nông sản được lưu trữ. Đây là một phần trong xu hướng ngày càng phổ biến tại châu Phi, ứng dụng kho lạnh chạy bằng năng lượng mặt trời giải quyết một trong những vấn đề dai dẳng nhất của nông nghiệp: Thực phẩm bị hư hỏng, thất thoát sau thu hoạch.

Theo ước tính của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), có tới 40% lượng thực phẩm được sản xuất tại châu Phi bị thất thoát trong giai đoạn từ thu hoạch đến khi đưa ra thị trường, chủ yếu do hệ thống bảo quản, vận chuyển và chế biến còn hạn chế.

Năng lượng mặt trời giúp bảo quản nông sản tươi ngon

Các phòng lạnh, kho lạnh và trung tâm làm mát chạy bằng năng lượng mặt trời, hoạt động độc lập với lưới điện, đang giúp nông dân và thương lái bảo quản các mặt hàng dễ hư hỏng mà không phải phụ thuộc vào hệ thống điện đắt đỏ và thiếu ổn định. Xu hướng này đang ngày càng phát triển tại các quốc gia như Kenya, Nigeria, Ethiopia, Rwanda và Nam Phi.

“Thách thức lớn nhất là giữ được chất lượng nông sản sau thu hoạch", bà Yvonne Anyonyi Mumiah cho biết.

Cũng như nhiều nông hộ nhỏ khác, bà Yvonne Anyonyi Mumiah không đủ khả năng chi trả khoản đầu tư ban đầu khoảng 30.000 USD để sở hữu một hệ thống kho lạnh năng lượng mặt trời riêng.

“Bạn có thể làm mọi thứ đúng cách trên cánh đồng, nhưng nếu nông sản không được bảo quản đúng cách, bạn sẽ mất cả sản phẩm lẫn nguồn thu nhập. Giờ đây, với nông sản thu hoạch, chúng tôi không phải bán ngay vì sợ nông sản hư hỏng. Chúng tôi có thể chờ đơn vị thu mua đến lấy hàng mà vẫn duy trì được chất lượng", bà Yvonne Anyonyi Mumiah nói, đồng thời nhấn mạnh sự linh hoạt mà kho lạnh mang lại.

Trong bối cảnh các hệ thống xử lý và phân phối thực phẩm ngày càng chịu áp lực từ biến đổi khí hậu, nhiệt độ gia tăng và những gián đoạn trong chuỗi cung ứng, công nghệ làm lạnh đang trở thành một giải pháp ngày càng quan trọng.

Năng lượng mặt trời thúc đẩy cải thiện chuỗi cung ứng

Tại các quốc gia như Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hà Lan và Mỹ, các hệ thống chuỗi cung ứng lạnh phát triển cho phép nông sản tươi được bảo quản và giữ chất lượng trong nhiều tuần.

Ở nhiều khu vực tại châu Phi, nông dân thường không có điều kiện tiếp cận các cơ sở làm lạnh, buộc phải bán nông sản ngay sau khi thu hoạch và chịu những tổn thất đáng kể.

Thách thức này ngày càng nghiêm trọng khi nhiệt độ tăng lên do biến đổi khí hậu, bởi thời tiết nắng nóng cực đoan làm đẩy nhanh quá trình hư hỏng của rau củ, trái cây, các sản phẩm từ sữa và thủy sản. Trong khi đó, nguồn điện thiếu ổn định khiến các hệ thống làm lạnh truyền thống trở nên đắt đỏ hoặc không khả thi tại nhiều khu vực nông thôn.

“Kho lạnh vẫn là một trong những mắt xích còn thiếu trong chuỗi giá trị nông nghiệp của châu Phi. Khi nông dân có thể lưu trữ nông sản lâu hơn, họ sẽ có cơ hội tiếp cận các thị trường tốt hơn, giảm lãng phí và tăng thu nhập” ông Emmanuel Aziebor cho biết.

Tại Nigeria, các công ty như ColdHubs đã lắp đặt các kho lạnh dạng buồng đi vào được chạy bằng năng lượng mặt trời tại các chợ nông sản lớn, giúp nông dân và thương lái thuê không gian bảo quản theo ngày thay vì phải đầu tư thiết bị đắt tiền.

Tại Rwanda, công nghệ làm lạnh bằng năng lượng mặt trời đang hỗ trợ các hợp tác xã sữa, giúp cải thiện việc thu gom và bảo quản sữa. Trong khi đó, tại Ethiopia, các khoản đầu tư vào chuỗi lạnh đang được mở rộng nhằm hỗ trợ xuất khẩu sản phẩm làm vườn - một trong những lĩnh vực nông nghiệp tăng trưởng nhanh nhất của nước này.

Các hệ thống kho lạnh truyền thống thường phụ thuộc vào máy phát điện chạy dầu diesel, đặc biệt tại những khu vực có nguồn điện không ổn định. Trong khi đó, các giải pháp kho lạnh sử dụng năng lượng mặt trời có thể giúp giảm tiêu thụ nhiên liệu, cắt giảm chi phí vận hành và giảm lượng khí thải.

Theo các chuyên gia, lợi ích quan trọng nhất của công nghệ này có thể nằm ở khía cạnh kinh tế, hơn là môi trường. Trong nhiều thập kỷ, các nỗ lực phát triển tại châu Phi chủ yếu tập trung vào việc mở rộng khả năng tiếp cận điện năng. Dù hàng triệu hộ gia đình đã có điện nhưng việc bảo đảm nguồn điện đó được sử dụng để tạo ra thu nhập và thúc đẩy sinh kế lại chưa nhận được sự quan tâm tương xứng.

“Chúng ta đã bỏ quên cuộc thảo luận về việc làm thế nào để người dân biến điện năng thành cơ hội phát triển. Chúng ta liên tục mở rộng hạ tầng điện, nhưng nếu người dân không thể sử dụng nguồn điện đó cho các hoạt động tạo ra giá trị kinh tế thì những lợi ích kinh tế từ việc đầu tư sẽ không bao giờ được phát huy trọn vẹn", ông Emmanuel Aziebor cho biết.