Giải pháp phát huy vai trò khoa học lý luận trong sự phát triển của TP HCM

Đây là Hội thảo tham vấn ý kiến của các chuyên gia nhà khoa học, nhà quản lý và các viện, trường về định hướng nghiên cứu, ứng dụng lý luận chính trị, khoa học xã hội và nhân văn phục vụ phát triển bền vững, nâng cao năng lực quản trị đô thị của TP.

Xây dựng, vận hành hiệu quả mạng lưới chuyên gia tư vấn, phản biện khoa học

Ông Lê Thanh Minh, PGĐ Sở KH&CN cho biết, sự kiện diễn ra trong bối cảnh TP HCM đang bước vào giai đoạn mang tính bước ngoặt, đối mặt với hàng loạt thách thức lớn về hạ tầng, môi trường, chuyển đổi mô hình tăng trưởng cũng như quản trị siêu đô thị. Để giải quyết những bài toán này, KHCN và đổi mới sáng tạo được xác định là động lực phát triển then chốt.

Đồng thời, ông Minh nhấn mạnh yêu cầu bức thiết về việc thay đổi tư duy đầu tư, cụ thể là chuyển từ “đầu tư cho nghiên cứu” sang “đầu tư cho giá trị tạo ra từ nghiên cứu”. Nhằm hiện thực hóa mục tiêu này, TP sẽ thay đổi cơ chế, không chỉ cấp kinh phí dựa trên đề xuất của nhà khoa học mà sẽ đặt hàng dựa trên các yêu cầu thực tiễn như mô hình chính quyền đô thị, tài chính xanh, thị trường carbon, an sinh xã hội.

Ông Minh đặt ra yêu cầu đổi mới tiêu chuẩn đầu ra, đòi hỏi kết quả nghiên cứu phải được chuyển hóa thành các đề xuất chính sách, dự thảo Nghị quyết hoặc chương trình hành động cụ thể, thay vì chỉ đo lường bằng số lượng công bố khoa học. Để làm được điều đó, việc thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà khoa học, DN là vô cùng quan trọng. Đồng thời, TP sẽ tăng cường ứng dụng chuyển đổi số, tích hợp trí thông minh nhân tạo (AI) nhằm số hóa, phân tích các luận điểm khoa học phục vụ đắc lực cho việc xây dựng chính sách của cơ quan quản lý.

Một góc TP HCM, tháng 7/2025. (Ảnh: Quỳnh Trần)

Ở góc độ quản trị điều hành, PGS.TS Vũ Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện KHXH vùng Nam Bộ cho rằng, sự phát triển và sáp nhập của siêu đô thị TP HCM khiến các vấn đề quản lý ngày càng trở nên phức tạp, đòi hỏi tính liên ngành rất cao. Do đó, giải pháp cốt lõi là phải xây dựng và vận hành hiệu quả mạng lưới chuyên gia tư vấn, phản biện khoa học. Để thu hút được nguồn nhân lực chất lượng cao này, cần tạo dựng môi trường trao đổi học thuật cởi mở, luôn tôn trọng tính độc lập và khách quan.

Cần có cơ chế chuyển hóa kết quả nghiên cứu

PGS.TS Lê Thị Ngọc Điệp, Bí thư Đảng ủy Trường ĐH KHXH&NV đánh giá, bên cạnh các ngành công nghệ mũi nhọn, những nghiên cứu về văn hóa và con người cần được quan tâm với một cấu trúc chương trình rõ nét hơn. Bà Điệp đề xuất TP cần đẩy mạnh nghiên cứu phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo để làm nền tảng đưa địa phương trở thành trung tâm sáng tạo của khu vực. Cùng với đó, nghiên cứu xã hội học đô thị cũng cần được đặc biệt chú trọng để tìm ra lời giải cho những vấn đề nóng như biến động dân cư, phân tầng xã hội, bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ, an sinh xã hội, sức khỏe tâm lý.

Tại Hội thảo, GS.TS. Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh doanh (ĐH Kinh tế TP HCM) đánh giá, trong bối cảnh hạ tầng đô thị quá tải, áp lực môi trường gia tăng và yêu cầu cấp bách về chuyển đổi mô hình tăng trưởng, vai trò của khoa học lý luận (KHLL) càng trở nên quan trọng. KHLL không chỉ đóng vai trò cung cấp cơ sở tư tưởng và luận cứ khoa học vững chắc cho việc hoạch định chính sách, mà còn là “kim chỉ nam” giúp định hướng phát triển và dự báo những rủi ro tiềm ẩn trong tương lai.

Tuy nhiên, một thực tế đang tồn tại là khoảng cách giữa nghiên cứu lý luận và chính sách thực tiễn vẫn còn lớn. Nhiều kết quả nghiên cứu tâm huyết của các nhà khoa học vẫn chưa thể “chạm” tới thực tiễn, chưa được chuyển hóa hiệu quả. Vì vậy, việc hoàn thiện cơ chế chuyển hóa là vấn đề quan trọng.

GS.TS Vinh đưa ra một số giải pháp. Đó là chuyển đổi cơ chế “đặt hàng” nghiên cứu. Thay vì cấp kinh phí dựa trên đề xuất cá nhân nhà khoa học, TP cần chủ động đưa ra các “đề bài” để đặt hàng. Khi nghiên cứu đi sát với thực tế, kết quả đạt được sẽ có khả năng ứng dụng cao.

Cũng theo GS.TS Vinh, TP cần xây dựng một hệ sinh thái dữ liệu mở, có khả năng phân tích, chắt lọc những luận điểm khoa học sắc bén nhất để gợi ý luận cứ cho quá trình xây dựng chính sách. Đồng thời, cơ chế đánh giá nghiên cứu cũng cần thay đổi từ đo lường số lượng công bố sang đo lường tác động thực tế của nghiên cứu đối với sự phát triển của xã hội. TP cũng cần có các cơ chế vinh danh đãi ngộ xứng đáng dành cho những nhà khoa học có công trình thiết thực, hiệu quả.

GS.TS. Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh doanh, ĐH Kinh tế TP HCM đóng góp ý kiến tại Hội thảo. (Ảnh: N.T.Giang)

Cũng tại Hội thảo, nhiều ý kiến đã thống nhất, với TP HCM, trong giai đoạn 2026 - 2030, việc xây dựng thành công một cơ chế chuyển hóa trơn tru từ lý thuyết nghiên cứu khoa học thành thực tiễn hành động là “chìa khóa” để kiến tạo nên một siêu đô thị phát triển bền vững.

Tại Hội thảo, PGS.TS, Đại tá Lê Thị Hiền Lương, Trưởng khoa Lý luận chính trị và KHXHNV (Trường ĐH An ninh nhân dân) đánh giá cao định hướng của Hội thảo và chỉ ra một số “khoảng trống” nghiên cứu cần nhanh chóng bổ sung. Bà Lương kiến nghị, chương trình cần mở rộng sang các hướng nghiên cứu về an ninh phi truyền thống và quản trị rủi ro xã hội gắn liền với quá trình phát triển của siêu đô thị. Việc nghiên cứu các mô hình tổ chức, cơ chế phối hợp giữ vững an ninh ngay từ cấp cơ sở, kết hợp các phương pháp nghiên cứu liên ngành, sẽ là bệ đỡ vững chắc giúp TP duy trì sự ổn định và phát triển.

Nguyễn Trường Giang