Giảm môn thi vào lớp 10: Liệu có giảm áp lực cho học sinh?

Học sinh tham dự kỳ thi lớp 10. (Ảnh: Phạm Thảo)

Hai môn thi và kỳ vọng giảm áp lực vào lớp 10

Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đang lấy ý kiến về dự thảo thông tư thay thế quy chế tuyển sinh THCS và tuyển sinh THPT. Đáng chú ý, dự thảo đề xuất nếu tổ chức thi tuyển vào THPT, thí sinh sẽ thi 2 môn là Toán và Ngữ văn. Theo đó, Bộ GD&ĐT đề nghị Sở GD&ĐT Hà Nội, Hải Phòng và TP. Hồ Chí Minh nghiên cứu, góp ý dự thảo thông tư quy định về tuyển sinh THCS và tuyển sinh THPT.

Việc xây dựng thông tư mới nhằm rà soát, hoàn thiện các quy định về tuyển sinh trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực giáo dục.

Một trong những nội dung đáng chú ý tại dự thảo là quy định về tổ chức thi tuyển. Cụ thể, tại Điều 15, dự thảo quy định số môn thi đối với tuyển sinh THPT công lập gồm 2 môn: Toán và Ngữ văn. Đối với tuyển sinh THCS, tại các cơ sở có tổ chức thi tuyển đánh giá năng lực, số môn thi gồm Toán và Tiếng Việt. Tuy nhiên, việc Bộ GD&ĐT đang xem xét phương án thi lớp 10 chỉ với hai môn Toán và Ngữ văn gây chú ý trong dư luận.

Dự thảo Thông tư thay thế Quy chế tuyển sinh THCS, tuyển sinh THPT đang được Bộ GD&ĐT lấy ý kiến các địa phương, trong đó đề xuất tuyển sinh lớp 10 bằng hai môn Toán và Ngữ văn. Đây là thay đổi dễ nhận thấy nhất và cũng dễ tạo ra nhiều cách nhìn khác nhau.

Không thể phủ nhận, nếu phương án này được áp dụng, học sinh sẽ bớt một môn phải chuẩn bị cho kỳ thi. Phụ huynh cũng không còn phải chờ đợi, thấp thỏm với việc xác định môn thi thứ ba như cách một số địa phương từng thực hiện. Nhà trường có thể chủ động hơn trong kế hoạch dạy học, ôn tập, trong khi gia đình cũng giảm được một phần thời gian, chi phí và áp lực trong những tháng cuối cấp THCS. Nhưng câu chuyện của kỳ thi vào lớp 10 không chỉ nằm ở số lượng môn thi.

Ở những địa phương có mức độ cạnh tranh cao, đặc biệt tại các thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, áp lực của học sinh xuất phát trước hết từ một thực tế, đó là số lượng học sinh có nhu cầu vào trường THPT công lập, nhất là những trường có chất lượng tốt lớn hơn khả năng đáp ứng của hệ thống. Khi ấy, giảm từ ba môn xuống hai môn có thể làm nhẹ lịch ôn thi nhưng chưa chắc làm nhẹ cuộc đua vào lớp 10 công lập.

Thậm chí, khi chỉ còn Toán và Ngữ văn, mỗi điểm số có thể trở nên quan trọng hơn. Một bài thi không tốt sẽ khó có cơ hội được “gỡ” bằng môn còn lại. Những học sinh có thế mạnh ở các môn khác cũng không còn cơ hội sử dụng kết quả môn sở trường để cải thiện tổng điểm xét tuyển vào lớp 10. Đó là điều cần được nhìn thẳng khi bàn về một kỳ thi được kỳ vọng là “dễ thở”, nhân văn hơn.

Giảm áp lực thi cử không nên được hiểu đơn giản là giảm số môn thi. Bởi áp lực chỉ thực sự giảm khi học sinh không phải chạy đua với một kỳ thi có tính cạnh tranh quá cao, khi việc học ở THCS không bị biến thành quá trình luyện thi kéo dài và khi cơ hội tiếp tục học tập sau lớp 9 đủ rộng để một kỳ thi không trở thành cột mốc quyết định quá lớn đối với tương lai của mỗi em.

Hà Nội tiến tới sử dụng kết quả này cho xét tốt nghiệp THCS và xét tuyển vào lớp 10. (Ảnh: Phạm Thảo)

Đừng để giảm môn thi thành học lệch

Thực tế, hằng năm, Hà Nội có số lượng học sinh tốt nghiệp THCS rất lớn nhưng chỉ có hơn 120 trường THPT công lập dẫn đến việc thí sinh cạnh tranh nhau gay gắt để giành “tấm vé” vào lớp 10 trường công.

Sở GD&ĐT Hà Nội cho biết, tổng số thí sinh đăng ký dự tuyển vào lớp 10 công lập năm học 2026-2027 gần 125.000 em (tăng hơn 21.000 thí sinh so với năm ngoái). Khi cửa vào trường công “hẹp”, các em sẽ phải rẽ hướng học ở các trường THPT tư thục, Trung tâm Giáo dục thường xuyên - Giáo dục nghề nghiệp và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp.

Một vấn đề khác đáng lưu ý là tác động ngược đối với việc học. Nếu học sinh biết chắc Toán và Ngữ văn là hai môn thi vào lớp 10 thì nguy cơ một bộ phận học sinh dành phần lớn thời gian cho hai môn này, trong khi giảm sự quan tâm đến các môn còn lại là điều dễ hiểu. Điều đó đi ngược với mục tiêu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, vốn hướng tới sự phát triển toàn diện và tạo điều kiện để học sinh tiếp cận nhiều lĩnh vực học tập trước khi lựa chọn những định hướng chuyên sâu hơn ở các cấp học tiếp theo.

Vì vậy, theo nhiều ý kiến, quan điểm giữ ba môn thi, trong đó Toán và Ngữ văn là hai môn ổn định, còn môn thứ ba có thể được lựa chọn từ các môn học trong chương trình THCS và công bố theo từng năm cũng có cơ sở để cân nhắc. Cách làm này có thể tạo ra một tác động đáng kể tới thói quen học tập như học sinh không thể biết trước hoàn toàn mình sẽ chỉ cần tập trung vào môn nào, từ đó buộc phải duy trì việc học tương đối đồng đều trong suốt cấp THCS.

Nhưng nếu cách ra đề, cách tổ chức thi và thời điểm công bố môn thứ ba tiếp tục tạo tâm lý căng thẳng, học sinh vẫn có thể rơi vào vòng xoáy học thêm, luyện đề và chạy đua điểm số. Vì thế, vấn đề cốt lõi không nằm ở con số hai hay ba môn thi. Điều đáng bàn hơn là thi để làm gì và kỳ thi đang tác động như thế nào đến việc dạy, việc học?

Một kỳ thi tốt không chỉ giúp lựa chọn học sinh phù hợp với chỉ tiêu tuyển sinh mà còn phải gửi được thông điệp đúng tới nhà trường và người học. Đó là kiến thức cần được hiểu, vận dụng và năng lực cần được hình thành qua cả quá trình, chứ không phải chỉ được “đóng gói” trong vài bài thi cuối cấp.

Nếu đề thi Toán và Ngữ văn được thiết kế theo hướng đánh giá năng lực, có khả năng phân hóa hợp lý, hạn chế học thuộc lòng và không khuyến khích luyện theo dạng bài, hai môn vẫn có thể tạo ra một kỳ thi có chất lượng. Nhưng nếu chỉ giảm số môn mà vẫn giữ tư duy thi cử nặng về điểm số, áp lực có thể không biến mất mà chỉ chuyển dạng từ áp lực học nhiều môn sang áp lực đạt điểm thật cao ở hai môn.

Và khi đó, câu hỏi lớn nhất vẫn còn nguyên, đó là bao nhiêu học sinh có cơ hội bước qua cánh cửa THPT công lập? Đó mới là bài toán mà một quy chế tuyển sinh mới cần cùng lúc giải quyết. Giảm một môn thi có thể là một bước đi đáng ghi nhận nếu mục tiêu là giảm gánh nặng không cần thiết cho học sinh. Nhưng để sự thay đổi ấy thực sự có ý nghĩa cần đi cùng đổi mới kiểm tra, đánh giá trong nhà trường, đổi mới cách ra đề và quan trọng hơn là mở rộng cơ hội học tập phù hợp cho học sinh sau THCS.

Bởi sau cùng, điều học sinh cần không phải là một kỳ thi ít môn hơn mà là một con đường học tập bớt áp lực nhưng vẫn bảo đảm các em được học đủ, học thật và có cơ hội tiếp tục đi tiếp bằng chính năng lực của mình...

Tại Hội nghị tổng kết năm học 2025 - 2026, triển khai nhiệm vụ năm học mới (ngày 21/8), ông Nguyễn Văn Hiền, Giám đốc Sở GD&ĐT Hà Nội cho biết, thành phố sẽ đổi mới kiểm tra, đánh giá trong nhà trường theo hướng phục vụ cải thiện chất lượng giáo dục. “Với cấp THCS, Hà Nội sẽ xác thực kết quả học tập và kết quả đánh giá thường xuyên của học sinh, tiến tới sử dụng kết quả này cho xét tốt nghiệp THCS và xét tuyển vào lớp 10”, ông Hiền nói.

Làm rõ hơn về điều này, ông Hiền chia sẻ, thành phố sẽ tổ chức các đợt đánh giá định kỳ ở các cấp học. Sau mỗi đợt đánh giá, nhà trường xác định, học sinh đang thiếu kiến thức, kỹ năng nào hay nhóm môn nào các em cần được hỗ trợ sớm để kịp thời điều chỉnh. Sở GD&ĐT Hà Nội sẽ sử dụng dữ liệu để hỗ trợ chuyên môn, điều phối giáo viên, học liệu và kiểm tra về thực hiện kế hoạch và đảm bảo quá trình đánh giá thường xuyên thực sự trở thành công cụ nâng cao chất lượng dạy học.