Giao dịch OTC hàng hóa phái sinh nhìn từ thị trường quốc tế
Hệ thống pháp luật về thị trường giao dịch hàng hóa đã có lịch sử nghiên cứu và phát triển hàng trăm năm trên thế giới. Tại Việt Nam, việc xây dựng Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là một bước tiến lập pháp mang tính đột phá, nhận được sự quan tâm sâu sắc và nhiều ý kiến đóng góp từ cộng đồng doanh nghiệp, giới chuyên gia đối với toàn bộ dự thảo nói chung và quy định về thị trường giao dịch phi tập trung (OTC) nói riêng.

Giao địch OTC trong thị trường hàng hóa là hình thức giao dịch phái sinh hàng hóa mà trong đó các điều kiện về hàng hóa và điều khoản hợp đồng do hai bên trực tiếp đàm phán, thỏa thuận.
Ngày 11/11/2026, Chính phủ đã trình Quốc hội dự án Luật (gồm 8 chương, 57 điều) tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI và ngày 13/11/2026, các đại biểu Quốc hội đã thảo luận ở tổ về dự án Luật; theo Tờ trình của Chính phủ, Luật dự kiến được xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ Ba.
Về bản chất, OTC (Over-the-Counter - giao dịch phi tập trung) là một không gian thị trường mở, cho phép thiết kế các công cụ tài chính có độ tùy biến cao theo thỏa thuận giữa các bên, đóng vai trò là mảnh ghép bổ khuyết tất yếu cho thị trường giao dịch tập trung. "Phi tập trung" không đồng nghĩa với một thị trường tự phát, hỗn loạn kiểu "chợ vỡ".
Bài viết này sẽ làm rõ bản chất của giao dịch OTC hàng hóa, cách thức các cường quốc tài chính quản lý thị trường này, cũng như đưa ra các góc nhìn đóng góp cho Dự thảo Luật tại Việt Nam.
GIAO DỊCH OTC TRONG THỊ TRƯỜNG HÀNG HÓA LÀ GÌ?
Giao địch OTC trong thị trường hàng hóa là hình thức giao dịch phái sinh hàng hóa mà trong đó các điều kiện về hàng hóa và điều khoản hợp đồng do hai bên trực tiếp đàm phán, thỏa thuận, việc thanh toán có thể thực hiện song phương giữa hai bên hoặc, trên cơ sở tự nguyện, thông qua Trung tâm thanh toán bù trừ. Nếu như trên Sở Giao dịch hàng hóa (Sở Giao dịch hàng hóa), mọi hợp đồng đều bị đóng khung chuẩn hóa về khối lượng lô, phẩm cấp chất lượng và tháng đáo hạn, thì ở thị trường OTC, các bên được quyền tự thiết kế hợp đồng trong một phạm vi nhất định để khớp đúng với nhu cầu thực tế của mình.
Mục đích cốt lõi của thị trường OTC là phòng ngừa rủi ro biến động giá (hedging) cho những nhu cầu đặc thù mà hợp đồng chuẩn trên Sở Giao dịch hàng hóa không thể đáp ứng. Hãy hình dung một hãng hàng không muốn cố định giá nhiên liệu bay (jet fuel) cho từng tháng của năm tài chính tới dù một số Sở Giao dịch hàng hóa quốc tế đã niêm yết hợp đồng nhiên liệu bay chuẩn hóa (như hợp đồng Singapore Jet Kerosene trên CME và ICE), quy cách cố định về khối lượng lô, điểm tham chiếu giá và kỳ hạn của các hợp đồng này khó khớp với nhu cầu tiêu thụ thực tế tại từng sân bay của hãng.
Tương tự, một nhà máy chế biến thức ăn chăn nuôi cần chốt giá cho một lô nguyên liệu có khối lượng lẻ, giao nhận vào một ngày cụ thể không trùng với bất kỳ kỳ đáo hạn nào trên Sở Giao dịch hàng hóa. Khi đó, họ sẽ tìm đến các tổ chức cung cấp dịch vụ OTC được cấp phép để ký kết một hợp đồng OTC được "may đo" vừa vặn với nhu cầu sản xuất, kinh doanh của mình.
Cần khẳng định rằng, thị trường OTC hàng hóa không phải là "vùng xám" đứng ngoài pháp luật, cũng không phải là nơi giao dịch các loại hàng hóa phẩm cấp thấp hay kém chất lượng. Ngược lại, đây là một cấu phần trình độ cao của hệ thống tài chính thương mại toàn cầu, nơi các tập đoàn kinh tế và ngân hàng lớn nhất thế giới giao dịch các công cụ quản trị rủi ro tùy biến. Đây là thị trường của các định chế lớn, có quy mô cung ứng thanh khoản vượt trội, phục vụ trực tiếp cho chuỗi cung ứng vật chất, an ninh năng lượng và an ninh lương thực.
Các công cụ phổ biến nhất trên thị trường OTC bao gồm hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng hoán đổi và hợp đồng quyền chọn. Các nhóm hàng hóa cơ sở phổ biến gồm: năng lượng (dầu thô, xăng dầu thành phẩm, khí tự nhiên, điện năng…), kim loại (đồng, nhôm, niken, quặng sắt…) cùng nhóm nông sản và nguyên liệu công nghiệp (ngũ cốc, cà phê, đường, cao su…). Theo thống kê của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), tính đến cuối năm 2025 tổng giá trị danh nghĩa của thị trường phái sinh hàng hóa OTC toàn cầu đạt mức 2,8 nghìn tỷ USD, tăng 15,7% so với cuối năm 2024 (một phần do BIS mở rộng diện báo cáo trong đợt khảo sát năm 2025). Bối cảnh địa chính trị và đứt gãy chuỗi cung ứng phức tạp trong những năm gần đây càng làm tăng nhu cầu sử dụng các công cụ OTC, bởi phòng ngừa rủi ro giá đã trở thành bài toán sống còn của nhiều doanh nghiệp.
CÁC CHỦ THỂ THAM GIA TRONG CẤU TRÚC OTC HIỆN ĐẠI
Thị trường OTC hàng hóa trên thế giới vận hành dựa trên sự tham gia của hai nhóm chủ thể chính cùng hệ thống hạ tầng hỗ trợ hiện đại.
Thứ nhất là tổ chức kinh tế cung cấp dịch vụ, bao gồm các ngân hàng đầu tư và các định chế kinh doanh hàng hóa chuyên nghiệp có năng lực tài chính và được cấp phép hoặc đăng ký hoạt động phái sinh theo quy định của từng nước. Sau khi ký kết hợp đồng OTC và hấp thụ rủi ro từ khách hàng, các tổ chức này thường thực hiện nghiệp vụ phòng ngừa rủi ro cho phần rủi ro đã nhận hoặc bằng cách chuyển giao cho một bên thứ ba, hoặc phòng ngừa thông qua các sản phẩm thay thế tương đương trên Sở giao dịch hàng hóa.
Thứ hai là nhà giao dịch (bên phòng ngừa rủi ro và nhà đầu tư chuyên nghiệp): Trong đó, các doanh nghiệp sản xuất, trồng trọt, khai khoáng, chăn nuôi và thương mại xuất nhập khẩu là những chủ thể có nhu cầu phòng ngừa rủi ro rõ ràng nhất trước những biến động giá bất thường có thể ăn mòn biên lợi nhuận hoặc đẩy doanh nghiệp đến bờ vực phá sản. Bên cạnh đó, các nhà đầu tư chuyên nghiệp như quỹ đầu tư và công ty kinh doanh hàng hóa tham gia với vai trò nhận rủi ro và cung cấp thanh khoản cho thị trường.
Thứ ba là hạ tầng thanh toán bù trừ và báo cáo tập trung: Trong cấu trúc OTC hiện đại, không thể không nhắc tới vai trò của Đối tác bù trừ trung tâm (CCP). Sau khi hai bên thỏa thuận xong giao dịch OTC, hợp đồng có thể được chuyển vào một CCP (như CME Clearing, ICE Clear Europe, LME Clear, SGX-DC). CCP đứng vào giữa làm "người mua của mọi người bán và người bán của mọi người mua", trực tiếp quản lý ký quỹ và giảm thiểu đáng kể rủi ro vỡ nợ đối tác. Bên cạnh đó là sự hiện diện của các Nền tảng thực thi điện tử (như SEF tại Mỹ, MTF/OTF tại Anh và EU) giúp chuẩn hóa việc khớp lệnh OTC và Kho dữ liệu giao dịch (trade repository) lưu trữ thông tin hợp đồng để báo cáo minh bạch cho cơ quan quản lý nhà nước.
PHÂN BIỆT RÕ OTC HÀNG HÓA VỚI OTC CHỨNG KHOÁN VÀ CÁC SÀN NGOẠI HỐI, TÀI SẢN MÃ HÓA KHÔNG ĐƯỢC CẤP PHÉP
Để hiểu đúng về thị trường này, cần rạch ròi hai ranh giới quan trọng.
Thứ nhất, phân biệt OTC hàng hóa và OTC chứng khoán. Sự khác biệt cốt lõi nằm ở bản chất giao dịch (mua bán giao ngay hay hợp đồng phái sinh) và nghĩa vụ chuyển giao. Tại Việt Nam, "OTC chứng khoán" thường được hiểu là việc mua bán cổ phiếu của các công ty chưa niêm yết: người mua trả tiền và nhận quyền sở hữu cổ phần ngay khi giao dịch hoàn tất. Ngược lại, giao dịch OTC hàng hóa là giao dịch hợp đồng kỳ hạn, hoán đổi, quyền chọn, không có tài sản vật chất nào đổi chủ tại thời điểm ký kết mà hai bên chỉ xác lập nghĩa vụ thanh toán trong tương lai dựa trên biến động giá của hàng hóa tham chiếu.
Thứ hai, không đánh đồng OTC hàng hóa với các sàn ngoại hối (forex), tài sản mã hóa, quyền chọn nhị phân không được cấp phép. Hiện nay, nhiều sàn giao dịch ngoại hối, tài sản mã hóa không được cấp phép tại Việt Nam thường mạo danh khái niệm OTC để lôi kéo người thiếu hiểu biết.
Theo thông lệ quốc tế, một giao dịch OTC hàng hóa chuẩn mực thường hội tụ 3 yếu tố: (1) Bên cung cấp dịch vụ phải được cơ quan nhà nước cấp phép và giám sát chặt chẽ; (2) Khách hàng phải đáp ứng tiêu chuẩn về năng lực tài chính và hiểu biết.; (3) Hai bên ký kết hợp đồng khung theo mẫu chuẩn của ngành, có cơ chế đảm bảo ký quỹ nghiêm ngặt và thực hiện từng giao dịch trong hạn mức đã duyệt.
Rõ ràng, các sàn ngoại hối, tài sản mã hóa trái phép đi ngược lại các quy chuẩn này là không được cơ quan có thẩm quyền cấp phép, nhắm trực tiếp vào các cá nhân nhỏ lẻ thiếu kiến thức, cung cấp mức đòn bẩy cao phi lý và đưa ra những cam kết lợi nhuận mang tính lừa đảo.
GIAO DỊCH OTC TẠI MỘT SỐ THỊ TRƯỜNG TIÊU BIỂU TRÊN THẾ GIỚI
Lịch sử thị trường OTC toàn cầu đã chứng kiến một cuộc lột xác toàn diện sau Khủng hoảng tài chính năm 2008. Trước năm 2008, giao dịch OTC phần lớn vận hành "trong bóng tối" qua các thỏa thuận song phương khép kín, tạo ra mạng lưới rủi ro tín dụng chồng chéo khó kiểm soát. Hậu khủng hoảng, các trung tâm tài chính lớn như Mỹ, Anh và Singapore đã tiến hành “đại phẫu pháp lý”, chuyển đổi thị trường OTC từ mô hình "phi tập trung tự phát" sang mô hình "thỏa thuận linh hoạt nhưng bù trừ tập trung và báo cáo minh bạch". Trên thực tế, nghĩa vụ báo cáo được áp dụng cho hầu hết các loại phái sinh OTC, kể cả phái sinh hàng hóa.
Thị trường Mỹ: Sự giao thoa giữa OTC và sở giao dịch tập trung
Tại Mỹ, theo Chương VII của Đạo luật Dodd-Frank (2010), giao dịch hoán đổi (swap), kể cả swap hàng hóa, chịu sự quản lý của Ủy ban Giao dịch hàng hóa tương lai (CFTC). Thị trường OTC hàng hóa Mỹ ngày nay tồn tại dưới ba dạng thức:
(i) Giao dịch song phương chưa bù trừ;
(ii) Giao dịch OTC được bù trừ tập trung;
(iii) Giao dịch thực thi trên nền tảng điện tử (SEF) và bù trừ (tiệm cận mô hình Sở giao dịch hàng hóa).

Thậm chí còn có cơ chế chuyển hóa giữa OTC và Sở giao dịch hàng hóa, phổ biến trong nhóm năng lượng và nông sản như trao đổi vị thế tương lai lấy vị thế hàng hóa vật chất; Trao đổi vị thế tương lai lấy một vị thế swap/OTC tương ứng; Giao dịch khối lớn thỏa thuận riêng (block trade), sau đó đưa vào bù trừ tại Sở giao dịch hàng hóa.
Thị trường Vương quốc Anh: Thủ phủ thanh khoản và Cơ chế giám sát đa tầng
London từ lâu đã giữ vị thế là trung tâm giao dịch và thanh toán bù trừ OTC lớn nhất thế giới đối với ngoại hối và phái sinh lãi suất (theo khảo sát của BIS năm 2025, Anh chiếm khoảng 38% doanh số giao dịch ngoại hối và 50% doanh số phái sinh lãi suất OTC toàn cầu), đồng thời là một trong những trung tâm hàng đầu về kim loại quý, kim loại cơ bản và năng lượng.

London từ lâu đã giữ vị thế là trung tâm giao dịch và thanh toán bù trừ OTC lớn nhất thế giới đối với ngoại hối và phái sinh lãi suất.
Từ sau khủng hoảng 2008, thị trường OTC tại Anh đã trải qua quá trình chuyển đổi sâu sắc từ mô hình giao dịch hoàn toàn song phương sang các cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm và báo cáo minh bạch nghiêm ngặt. Những thay đổi này được thúc đẩy bởi nỗ lực giảm thiểu rủi ro hệ thống, khiến ranh giới giữa giao dịch trên Sở giao dịch hàng hóa và OTC ngày càng trở nên mờ nhạt.
Riêng giai đoạn 2025-2026, trọng tâm cải cách chuyển sang phái sinh hàng hóa. Đối tác bù trừ trung tâm (CCP) xen vào giữa người mua và người bán, trở thành bên đối tác trực tiếp, qua đó giảm thiểu rủi ro vỡ nợ dây chuyền song phương.
Trong lĩnh vực hàng hóa, hai tổ chức bù trừ chính tại London là ICE Clear Europe và LME Clear.Hệ thống giám sát được phân quyền chặt chẽ dựa trên sự phối hợp giữa ba cơ quan: Ngân hàng Trung ương Anh (BoE), giám sát trực tiếp các cơ sở hạ tầng thị trường tài chính trọng yếu, đặc biệt là các Đối tác bù trừ trung tâm; Cơ quan Quản lý An toàn Vi mô (PRA, trực thuộc BoE), giám sát sức khỏe tài chính và tỷ lệ an toàn vốn của các ngân hàng tạo lập thị trường; Cơ quan quản lý hành vi tài chính (FCA), giám sát hành vi giao dịch, chống thao túng giá và bảo đảm tính minh bạch của thị trường.
Thị trường Singapore: Trung tâm định giá hàng hóa của khu vực và Chuẩn hóa công nghệ
Thị trường Singapore là một trong những hệ sinh thái thương mại và quản trị rủi ro phát triển, sôi động và minh bạch nhất trên thế giới. Nhờ vị trí địa lý chiến lược, cơ sở hạ tầng tài chính hoàn thiện và hệ thống pháp lý chặt chẽ, Singapore đã trở thành cửa ngõ giao thương và trung tâm định giá hàng hóa cốt lõi của khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Thị trường Singapore là một trong những hệ sinh thái thương mại và quản trị rủi ro phát triển, sôi động và minh bạch nhất trên thế giới.
Thị trường chịu sự quản lý của Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS) theo Luật Chứng khoán và Hợp đồng tương lai (SFA).Singapore đã phát triển một cơ chế tích hợp sau giao dịch để giảm thiểu rủi ro đối tác:
(i) Giao dịch song phương truyền thống. Các bên tự đàm phán các điều khoản hợp đồng tùy biến (về khối lượng, chất lượng, kỳ hạn) và tự chịu rủi ro tín dụng của nhau thông qua Hợp đồng khung.
(ii) Thế nợ (novation) và Bù trừ trung tâm. Để giảm thiểu rủi ro đổ vỡ dây chuyền, nhiều giao dịch phái sinh OTC hàng hóa sau khi được các bên khớp lệnh song phương sẽ được đăng ký và chuyển vào hệ thống bù trừ trung tâm của SGX. Tại đây, tổ chức bù trừ (CCP) đóng vai trò là người mua của mọi người bán và là người bán của mọi người mua.
(iii) Báo cáo giao dịch. Các tổ chức thuộc diện điều chỉnh phải báo cáo giao dịch phái sinh OTC về kho dữ liệu giao dịch. Kho dữ liệu này đóng vai trò là trung tâm lưu trữ thông tin giao dịch nhằm tăng cường tính minh bạch của thị trường OTC: thu thập và duy trì thông tin chi tiết về các giao dịch phái sinh OTC từ các bên tham gia, đồng thời cung cấp thông tin phục vụ công tác giám sát rủi ro hệ thống.
Thị trường OTC hàng hóa chỉ phát huy vai trò công cụ quản trị rủi ro cho nền kinh tế thực khi được đặt trong một khuôn khổ pháp lý minh bạch, tương xứng với mức độ rủi ro. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy điều đó không đồng nghĩa với việc "tập trung hóa" toàn bộ thị trường, mà là bảo đảm mọi giao dịch đều được nhận diện, báo cáo và quản lý rủi ro phù hợp.
