Kiểm toán nhà nước: Nhận diện sớm lãng phí, nâng hiệu quả nguồn lực công

Kiểm toán không chỉ phát hiện sai phạm, thất thoát mà còn giúp nhận diện điểm nghẽn trong quản lý, sử dụng nguồn lực công, chủ động phòng ngừa lãng phí.

Kiểm toán Nhà nước giữ vai trò quan trọng trong kiểm tra, đánh giá việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công. Không chỉ phát hiện sai phạm, thất thoát, hoạt động kiểm toán còn góp phần nhận diện những bất cập trong cơ chế, chính sách, đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực, qua đó kiến nghị giải pháp phòng ngừa lãng phí ngay từ khâu quyết định và triển khai các hoạt động đầu tư.

Trao đổi tại tọa đàm do Báo Công Thương tổ chức với chủ đề “Kiểm toán góp phần nhận diện lãng phí, nâng hiệu quả sử dụng nguồn lực công”, bà Phạm Thị Quyên, nguyên Phó trưởng Phòng Thanh tra, Kiểm toán Nhà nước đã phân tích yêu cầu chuyển từ tư duy kiểm soát chi tiêu đúng quy định sang đánh giá hiệu quả thực chất, đồng thời nhấn mạnh vai trò của kiểm toán trong nâng cao chất lượng quyết định đầu tư và chủ động phòng ngừa lãng phí.

Bà Phạm Thị Quyên, nguyên Phó trưởng Phòng Thanh tra, Kiểm toán Nhà nước.

Bà Phạm Thị Quyên, nguyên Phó trưởng Phòng Thanh tra, Kiểm toán Nhà nước.

Chuyển từ kiểm soát chi tiêu sang đánh giá hiệu quả thực chất

- Thưa bà, bên cạnh yêu cầu tuân thủ các định mức, tiêu chuẩn, chế độ thì pháp luật về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí ngày càng chú trọng hiệu quả và mục tiêu sử dụng nguồn lực. Theo bà, việc chuyển từ tư duy kiểm soát chi tiêu đúng quy định sang đánh giá hiệu quả thực chất của nguồn lực có ý nghĩa như thế nào đối với công tác quản lý, sử dụng tài chính công và tài sản công hiện nay?

Bà Phạm Thị Quyên: Theo tôi, đây là một bước chuyển rất quan trọng, từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị. Bởi quản lý tài chính, tài sản công trước hết phải tuân thủ pháp luật. Đây là yêu cầu bắt buộc. Tuy nhiên, sử dụng nguồn lực hiệu quả mới là đích đến cuối cùng. Hai yêu cầu này phải song hành, không thể thay thế cho nhau.

Thực tế cho thấy, có những khoản chi nhìn trên hồ sơ đều đầy đủ, đúng mục đích, đúng quy định. Nhưng khi đặt câu hỏi liệu kết quả đạt được có tương xứng với nguồn lực bỏ ra hay không thì cần phải xem xét ở nhiều khía cạnh khác.

Chẳng hạn, một dự án đầu tư có thể tuân thủ đúng quy trình, quy định về đầu tư, nhưng khi đưa vào vận hành, khai thác, công suất thực tế lại thấp hơn nhiều so với công suất thiết kế ban đầu. Khi đó, cần đánh giá nhu cầu thực tế, nguyên nhân, thời gian thực hiện và hiệu quả kinh tế - xã hội mà dự án mang lại. Không thể chỉ nhìn vào một báo cáo tài chính để đánh giá toàn diện hiệu quả của dự án.

Để quản trị hiệu quả việc sử dụng nguồn lực tài chính công, tài sản công, theo tôi cần làm rõ ba vấn đề. Thứ nhất, nguồn lực đã thực sự được sử dụng tối ưu, tiết kiệm hay chưa? Thứ hai, kết quả đạt được có tương xứng với nguồn lực đã bỏ ra hay không? Thứ ba, mục tiêu của dự án có đạt được hay không?

Với vai trò đánh giá, nhận xét và đưa ra kiến nghị, Kiểm toán Nhà nước không chỉ chỉ ra việc tuân thủ pháp luật, quy trình thực hiện dự án mà còn đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện công tác quản lý, đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Nói ngắn gọn, để chuyển từ tư duy chi đúng, chi đủ sang tư duy đánh giá hiệu quả, cần trả lời được hai câu hỏi: Một đồng tiền chi ra trước hết phải đúng pháp luật; đồng thời, một đồng tiền đã chi ra phải mang lại giá trị gì cho xã hội?

Nhận diện nguy cơ lãng phí ngay từ khâu quyết định đầu tư

- Luật Tiết kiệm, chống lãng phí có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đặt ra yêu cầu nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác và sử dụng các nguồn lực. Theo bà, ngay từ khâu quyết định đầu tư và phân bổ nguồn lực công, cần chú trọng những yếu tố nào để nhận diện sớm, phòng ngừa và hạn chế nguy cơ lãng phí?

Bà Phạm Thị Quyên: Thực tế hiện nay chỉ ra, nguy cơ lãng phí của một dự án có thể tiềm ẩn ở nhiều khâu, từ đầu vào, đầu ra, tiến độ thực hiện đến thời cơ, thời điểm và những tác động kinh tế, chính sách, xã hội. Có một câu nói rằng: “Gieo quyết định thì gặt hành vi, gieo hành vi thì gặt kết quả”. Vì vậy, để phát hiện sớm nguy cơ lãng phí và có giải pháp ngăn ngừa ngay từ đầu, tôi cho rằng yếu tố cốt lõi là phải nâng cao chất lượng quyết định.

Nếu một quyết định được ban hành khi mục tiêu chưa rõ ràng, việc phân tích nhu cầu và vấn đề xã hội cần giải quyết chưa sát thực tế, phương án đầu tư lựa chọn không hiệu quả thì nguy cơ lãng phí đã hình thành trước khi đồng tiền đầu tiên được chi ra.

Dưới góc độ kiểm toán, thông qua kiểm toán hoạt động với ba tiêu chí kinh tế, hiệu lực và hiệu quả, tôi cho rằng trước khi quyết định một dự án đầu tư hoặc phân bổ nguồn lực tài chính công, tài sản công, cần trả lời rõ năm câu hỏi.

Thứ nhất, dự án có thực sự cần thiết hay không? Sự cần thiết phải được thể hiện ở việc nhu cầu thực tế có gắn với vấn đề xã hội cần giải quyết hay không.

Thứ hai, mục tiêu có rõ ràng và lượng hóa được hay không? Bởi những gì định lượng được mới có thể quản trị được. Cần xác định rõ nguồn lực bỏ ra sẽ tạo ra kết quả cụ thể nào, đạt được mục tiêu gì.

Thứ ba, phương án đầu tư đã được so sánh, lựa chọn trên cơ sở nào? Việc đánh giá không chỉ dừng ở chi phí mà còn phải tính đến thời gian thực hiện dự án và hiệu quả kinh tế - xã hội mà dự án hoặc việc sử dụng tài sản công mang lại.

Thứ tư, sau khi hoàn thành và đưa vào khai thác, sử dụng, dự án có đủ năng lực vận hành hay không? Việc đánh giá không chỉ căn cứ vào tổng mức đầu tư, tổng chi phí mà còn phải xem xét khả năng đưa dự án vào vận hành, chi phí vận hành và khả năng khai thác, sử dụng lâu dài.

Thứ năm, trước khi quyết định, các cơ quan có thẩm quyền đã nghiên cứu, dự báo rủi ro và đưa ra giải pháp kiểm soát hay chưa? Đây cũng là cơ sở để xác định rõ trách nhiệm, bảo đảm việc quản lý từ đầu vào đến đầu ra.

Để trả lời năm câu hỏi này, cần dựa trên dữ liệu, thông tin và các dữ liệu tham chiếu có thể kiểm chứng, chứ không thể chỉ dựa vào những kỳ vọng. Vai trò của Kiểm toán Nhà nước là thông qua đánh giá, nhận xét, chỉ ra những bất cập trong quá trình lập kế hoạch, ban hành quyết định và phân bổ, sử dụng nguồn lực, từ đó đưa ra kiến nghị hoàn thiện thể chế, giúp các cơ quan chức năng nâng cao chất lượng quyết định và hiệu quả quản lý, quản trị.

Phòng, chống lãng phí không có nghĩa là hạn chế những quyết định có giá trị, mà là giúp các nhà quản lý có cơ sở đưa ra quyết định đúng đắn hơn, chính xác hơn, kịp thời hơn và có trách nhiệm hơn.

Thời gian qua, các địa phương đã triển khai nhiều dự án đầu tư công. Ảnh minh họa

Thời gian qua, các địa phương đã triển khai nhiều dự án đầu tư công. Ảnh minh họa

Hoàn thiện cơ chế phối hợp để kịp thời phát hiện dấu hiệu lãng phí

- Trong công tác phòng, chống lãng phí, việc phối hợp giữa Kiểm toán Nhà nước, cơ quan điều tra và Viện kiểm sát có vai trò quan trọng trong trao đổi thông tin, phát hiện và xử lý các dấu hiệu vi phạm. Theo bà, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan này như thế nào để kịp thời phát hiện, xử lý hành vi gây lãng phí, làm rõ trách nhiệm pháp lý của tổ chức, cá nhân có liên quan, đồng thời bảo đảm đúng chức năng, thẩm quyền của từng cơ quan?

Bà Phạm Thị Quyên: Tôi rất vui mừng khi cùng với Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, các cơ quan Kiểm toán Nhà nước, Bộ Công an, Viện kiểm sát và Bộ Quốc phòng đã ký Thông tư liên tịch số 01/2025. Thông tư liên tịch đã quy định cụ thể về nguyên tắc trao đổi thông tin, hồ sơ; đầu mối tiếp nhận, xử lý thông tin cũng như việc thông báo kết quả xử lý thông tin.

Ngay sau khi Thông tư liên tịch được ký và Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, ngày 28/7/2026, Kiểm toán Nhà nước, Bộ Công an và Viện kiểm sát đã tổ chức cuộc họp, ký quy chế phối hợp. Đây là động thái triển khai rất nhanh.

Qua những nội dung được trao đổi, có thể thấy các báo cáo kiểm toán cũng đã chỉ ra khá cụ thể thực trạng và những vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn. Theo tôi, các cơ quan chức năng cần tăng cường cơ chế trao đổi, tổ chức các cuộc họp phối hợp để xử lý thông tin, nhất là trong bối cảnh công nghệ phát triển rất nhanh. Khi môi trường công nghệ thay đổi, những dấu hiệu lãng phí cũng có thể thay đổi theo.

Việc các cơ quan Kiểm toán Nhà nước, Bộ Công an, Viện kiểm sát và Bộ Quốc phòng duy trì cơ chế phối hợp, trao đổi thông tin, cùng nhìn nhận thực tế và nhận diện những thay đổi sẽ mang lại hiệu quả thiết thực trong phòng ngừa lãng phí, thất thoát. Cơ chế này không chỉ giúp hạn chế việc lặp lại những hình thức lãng phí đã từng xảy ra mà còn góp phần phát hiện sớm những dấu hiệu lãng phí mới có thể phát sinh.

Sử dụng dữ liệu kiểm toán làm căn cứ phòng ngừa lãng phí

- Có thể thấy phòng, chống lãng phí không chỉ là xử lý những nguồn lực đã bị sử dụng kém hiệu quả mà quan trọng hơn là phòng ngừa từ sớm. Theo bà, đâu là yếu tố then chốt để chuyển mạnh từ phát hiện lãng phí sang chủ động ngăn ngừa lãng phí?

Bà Phạm Thị Quyên: Như tôi đã chia sẻ từ đầu về các vấn đề liên quan đến cơ sở dữ liệu, thông tin và những khía cạnh có thể phát sinh lãng phí. Đảng và Nhà nước cũng đã có những động thái kịp thời trong việc xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu. Ngày 22/10/2025, Chính phủ ban hành Nghị định số 278/2025/NĐ-CP quy định về việc kết nối, chia sẻ dữ liệu bắt buộc giữa các cơ quan thuộc hệ thống chính trị từ trung ương đến địa phương.

Dưới góc nhìn kiểm toán, tôi cho rằng nếu các cơ quan chức năng sử dụng kết luận, đánh giá, nhận xét và kiến nghị của Kiểm toán Nhà nước như một trong những nguồn dữ liệu đã được kiểm chứng thì đây sẽ là căn cứ quan trọng để hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quản lý, quản trị nguồn lực tài chính công và tài sản công.

Khi kết hợp cơ chế chia sẻ thông tin theo Nghị định số 278/2025/NĐ-CP với việc khai thác kết quả kiểm toán, các cơ quan chức năng sẽ có thêm cơ sở phục vụ công tác quản lý và phòng ngừa lãng phí.

Theo cá nhân tôi, giá trị của Kiểm toán Nhà nước trong bối cảnh hiện nay, khi các cơ quan trong hệ thống chính trị quản lý xã hội bằng dữ liệu lớn (big data) và nhiều nguồn thông tin khác nhau, không chỉ nằm ở việc phát hiện sai phạm, lãng phí, thất thoát để đưa ra giải pháp xử lý. Quan trọng hơn, kết quả kiểm toán còn cung cấp những căn cứ, dữ liệu đã được kiểm chứng để phòng ngừa các hình thức lãng phí, thất thoát từng xảy ra, tránh để những hạn chế cũ lặp lại.

Đồng thời, kết hợp với cơ chế chia sẻ dữ liệu, các cơ quan chức năng có thể phân tích thông tin, nhận diện những nguy cơ và dấu hiệu lãng phí, thất thoát mới có thể phát sinh. Tôi tin rằng, với sự phối hợp kịp thời của các cơ quan chức năng và những cơ chế được Đảng, Nhà nước ban hành, công tác phòng, chống lãng phí sẽ có thêm cơ sở để nâng cao hiệu quả.

Xin trân trọng cảm ơn bà!

Tính đến ngày 15/9/2026, Kiểm toán nhà nước đã xét duyệt 153 kế hoạch kiểm toán, triển khai 135 đoàn và kết thúc 110 đoàn. Kiểm toán nhà nước cũng đã xét duyệt 112 dự thảo báo cáo kiểm toán, trình phát hành 84 báo cáo kiểm toán và phát hành chính thức 77 báo cáo kiểm toán. Đáng chú ý, bên cạnh các kiến nghị tăng thu, giảm chi ngân sách nhà nước, Kiểm toán đã kiến nghị xử lý các nội dung tại 138 văn bản quy phạm pháp luật, văn bản quản lý; đồng thời kiến nghị kiểm điểm, xử lý trách nhiệm tại 32 báo cáo kiểm toán. Qua hoạt động kiểm toán, Kiểm toán nhà nước đã phát hiện nhiều sai phạm và dấu hiệu lãng phí tại các đơn vị được kiểm toán.

Lê Na (thực hiện)

Nguồn Công Thương: https://congthuong.vn/kiem-toan-nha-nuoc-nhan-dien-som-lang-phi-nang-hieu-qua-nguon-luc-cong-481428.html