Giáo dục đại học cần phải thay đổi để thích ứng với thời đại mới

Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn phát biểu khai mạc Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026. Ảnh: M.Tùng.

Dự hội nghị có Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân cùng đại diện lãnh đạo các bộ, ngành Trung ương, TPHCM và các địa phương.

Ngoài ra, đại diện lãnh đạo 150 cơ sở giáo dục đại học, các viện nghiên cứu có đào tạo trình độ tiến sĩ, các trường cao đẳng có đào tạo ngành Giáo dục Mầm non, các trường sĩ quan có đào tạo đại học dự trực tiếp tại Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, cùng đại diện hơn 200 cơ sở giáo dục khác trên cả nước dự hội nghị theo hình thức trực tuyến.

Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân cùng các đại biểu dự hội nghị.

Tập trung chất lượng, tạo giá trị thực chất

Phát biểu khai mạc hội nghị, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn khẳng định, hội nghị diễn ra trong thời điểm toàn hệ thống đại học bước vào năm học mới, sau một năm thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW và tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW. Đây là hai nghị quyết trụ cột cho việc phát triển giáo dục đại học.

Được sự quan tâm đặc biệt của lãnh đạo Đảng và Nhà nước, sau một năm, toàn ngành đã đạt được những kết quả quan trọng, với nhiều chuyển biến mạnh mẽ về tư duy, thể chế, chính sách và những kết quả cụ thể.

Hệ thống văn bản pháp luật về giáo dục đại học đã được đổi mới mạnh mẽ và cơ bản hoàn thiện.

Lần đầu tiên chúng ta có nghị định riêng về cơ chế tự chủ cho giáo dục đại học. Việc đặt hàng đào tạo, kết quả đầu ra, đến hàng loạt chính sách mới với đội ngũ giảng viên và người học đã được triển khai.

Chiến lược phát triển giáo dục đại học được ban hành; quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học công lập, cơ sở giáo dục nghề nghiệp đã được điều chỉnh và ban hành. Hàng loạt chương trình, đề án phát triển các cơ sở giáo dục đại học trọng điểm, các cơ sở đào tạo các vùng, các đề án phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực then chốt được phê duyệt.

Các cơ sở giáo dục đại học đã kiện toàn các vị trí lãnh đạo, rà soát, hoàn thiện chiến lược, phát triển đội ngũ và mô hình quản trị; tăng cường cơ sở vật chất, đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo.

Hầu hết các trường đã hoàn thành công tác tuyển sinh đại học năm 2026 và bắt đầu năm học mới.

Các đại biểu dự hội nghị.

Theo Bộ trưởng, Hội nghị Giáo dục đại học nhằm nhìn nhận, đánh giá thẳng thắn những việc đã làm được, đồng thời nhìn nhận những tồn tại, hạn chế, phân tích nguyên nhân và trách nhiệm các bên liên quan. Đồng thời, để hệ thống cùng tổ chức triển khai, thực thi các cơ chế, chính sách, đề án, chiến lược đã được ban hành.

Bộ trưởng nêu 3 nhóm vấn đề lớn, đề nghị các đại biểu tập trung thảo luận, tìm giải pháp không chỉ tại hội nghị mà trong cả năm học tới.

Thứ nhất, chúng ta cần trả lời câu hỏi trong việc thực hiện chiến lược giáo dục đại học giai đoạn tới: Giáo dục đại học chúng ta cần phải thay đổi những gì, thích ứng với thời đại mới, nhất là với sự thay đổi của trí tuệ nhân tạo, cùng với yêu cầu phát triển mới của đất nước.

Thứ hai, với mỗi nhà trường và toàn hệ thống, chúng ta sẽ làm gì để mang lại giá trị tốt đẹp cho người học, xã hội và đóng góp cho sự phát triển của đất nước.

Chúng ta sẽ sử dụng những nguồn lực từ Nhà nước, doanh nghiệp và người học như thế nào một cách hiệu quả nhất để tạo những giá trị đó.

Thay vì đi trả lời câu hỏi trường ta sẽ đạt top bao nhiêu, cần đặt vấn đề tạo ra những giá trị gì cho người học, cho xã hội và đất nước.

"Vì sao người học lại chọn trường này, ngành học này. Vì sao Nhà nước lại đầu tư cho trường, cho ngành này. Vì sao doanh nghiệp lại chọn nhóm nghiên cứu này hay hợp tác với trường này?", Bộ trưởng nêu vấn đề.

Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn phát biểu tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026. Ảnh: M.Tùng.

Thứ ba, hiện hệ thống đã tăng được tỷ lệ người học theo học đại học. Với tiến độ như hiện nay, đến năm 2030 chúng ta sẽ có được số lượng sinh viên/vạn dân theo mục tiêu chiến lược.

Điều quan trọng hơn, chúng ta cần tập trung nâng cao chất lượng đào tạo, cả hệ thống chúng ta cần tạo chất lượng thực chất.

Các trường đại học cần chuyển mạnh từ mở rộng số lượng sang tập trung chất lượng, chuyển đổi cơ cấu trình độ, ngành nghề, lĩnh vực.

Quản trị theo chuẩn, lấy chất lượng làm trọng tâm

Tại hội nghị, ông Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GD&ĐT), trình bày báo cáo kết quả năm học 2025-2026 và triển khai các nhiệm vụ trọng tâm năm học 2026-2027 của khối giáo dục đại học.

Theo báo cáo, trong năm học 2025-2026, hành lang pháp lý mới về giáo dục đại học được triển khai đồng bộ, chuyển đổi toàn diện mô hình quản trị từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển, quản trị dữ liệu, đưa tự chủ đại học vào khuôn khổ trách nhiệm giải trình.

Trong năm học 2025-2026, có 14 nghị định, 3 quyết định và 29 thông tư liên quan trực tiếp đến giáo dục đại học và việc thi hành các luật, nghị quyết mới được ban hành.

Các văn bản tập trung vào quản trị, dữ liệu, đội ngũ, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, học bổng và chuẩn cơ sở giáo dục đại học.

Đây là những văn bản quan trọng, thể hiện các chính sách mới về giáo dục đại học như: tự chủ đại học; Bí thư cấp ủy kiêm người đứng đầu cơ sở giáo dục; quản trị theo sứ mạng, mục tiêu, chất lượng, hiệu quả và mức độ đóng góp xã hội; học bổng và chính sách người học; xây dựng, phát triển chương trình, chuẩn đầu ra, AI; các quy định về giảng viên, giảng viên đồng cơ hữu, sau nghỉ hưu; giáo dục đại học số và trí tuệ nhân tạo; đầu tư nâng chuẩn, cơ sở vật chất; bình đẳng công lập - tư thục.

Ông Nguyễn Tiến Thảo trình bày báo cáo kết quả năm học 2025-2026 và triển khai các nhiệm vụ trọng tâm năm học 2026-2027 của khối giáo dục đại học. Ảnh: M.Tùng.

Theo ông Nguyễn Tiến Thảo, cơ cấu, quy mô và trình độ đào tạo giáo dục đại học ổn định trong giai đoạn 2022-2024, chuyển biến mạnh mẽ từ năm học 2025-2026.

Kết quả chuyển dịch cơ cấu ngành, lĩnh vực đào tạo trong tuyển sinh năm 2026 cho thấy tỷ lệ trúng tuyển và nhập học nhóm ngành STEM chiếm trên 33%.

Số lượng ngành và điểm trúng tuyển tăng, trong đó có các ngành khoa học cơ bản và các ngành chuyên sâu công nghệ chiến lược. Xếp hạng đại học duy trì và tiếp tục tăng tiến.

Đội ngũ giảng viên có sự chuyển dịch đáng kể về trình độ chuyên môn trong giai đoạn 2022-2026. Tổng số giảng viên tăng từ 86.048 người năm 2022 lên 95.198 người năm 2026, tương đương tăng hơn 9.100 người, khoảng 10,6%.

Ông Nguyễn Tiến Thảo trình bày báo cáo kết quả năm học 2025-2026 của khối giáo dục đại học. Ảnh: M.Tùng.

Về nhiệm vụ năm học 2026-2027, ông Nguyễn Tiến Thảo nêu 6 nhóm vấn đề chính.

Trong đó, giáo dục đại học sẽ tăng cường quản trị theo chuẩn và chỉ số chất lượng. Các cơ sở giáo dục đảm bảo chuẩn đầu ra, bảo đảm chất lượng bên trong, dữ liệu người học và trách nhiệm giải trình. Đổi mới chương trình, phương pháp đào tạo; cá thể hóa học tập; tích hợp năng lực AI cốt lõi và AI chuyên ngành.

Hệ thống giáo dục đại học cũng triển khai chiến lược phát triển giáo dục đại học bằng nhiệm vụ có sản phẩm: rà soát tiến độ, đầu mối, nguồn lực và sản phẩm của từng nhiệm vụ; công khai các mốc kiểm tra. Việc phân bổ ngân sách dựa trên sứ mạng và các chỉ số chất lượng, hiệu quả.

Đồng thời, ông Thảo nêu nhóm nhiệm vụ “Học thật, thi thật, chất lượng thật” với hai nhóm giải pháp.

Thứ nhất, bảo đảm chất lượng bên trong, gồm đánh giá mức đạt chuẩn đầu ra, kiểm soát phân bố điểm và kết quả học tập, bảo đảm văn bằng phản ánh đúng năng lực. Đồng thời, vận hành hệ thống bảo đảm chất lượng bên trong; xây dựng văn hóa chất lượng, thực học, thực nghiệp; đổi mới đánh giá học tập, kiểm soát lạm phát điểm số, nâng cao chất lượng đào tạo.

Thứ hai, tăng cường công khai và hậu kiểm, với việc công bố chỉ số định kỳ; kiểm định độc lập theo kết quả đầu ra và rủi ro; giám sát chất lượng chính hoạt động kiểm định.

Ngoài ra, hệ thống còn có các nhiệm vụ về xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia và Bộ chỉ số cốt lõi phát triển giáo dục đại học; đào tạo thích ứng với trí tuệ nhân tạo; theo dõi người tốt nghiệp; đầu tư xây dựng các trung tâm đào tạo, nghiên cứu xuất sắc và cơ sở giáo dục đại học trọng điểm.