Giáo dục kiến thức về AI: Bước chuẩn bị cho tương lai mới

Khi AI trở thành “ngôn ngữ mới” của thế hệ trẻ

Trần Đức Minh (29 tuổi, sinh sống ở Hà Nội) làm về lĩnh vực kế toán cho biết, hiện tại anh đang đăng ký học thêm những khóa kế toán sử dụng phần mềm công nghệ AI. Mặc dù tuổi đời còn khá trẻ, nhưng Đức Minh vẫn gặp nhiều khó khăn khi tiếp cận với chương trình AI, anh liên tục trao đổi với bên quản lý phần mềm để nhờ hướng dẫn, hỗ trợ, việc này làm mất khá nhiều thời gian, công sức của anh. Đức Minh nói: “Nếu thời đi học, tôi được bắt nhịp với công nghệ AI từ sớm, thì giờ việc ứng dụng AI hỗ trợ công việc chuyên môn sẽ nhanh chóng hơn”.

Thực tế, trong vài năm trở lại đây, AI đã trở thành một công nghệ phổ biến trong đời sống hàng ngày. Từ các công cụ tìm kiếm thông minh, hệ thống gợi ý nội dung trên mạng xã hội cho đến trợ lý ảo và xe tự lái, AI đang dần đi sâu vào đời sống, thậm chí còn góp phần định hình cách con người làm việc, học tập và giao tiếp. Điều này khiến cho việc trang bị kiến thức về AI cho học sinh cần được bắt đầu sớm, tương tự như cách các thế hệ học sinh, sinh viên đi trước đã học toán học hay ngoại ngữ.

Nhiều quốc gia trên thế giới đã nhanh chóng hành động, cho phép đưa các khóa học về AI vào chương trình giảng dạy ở một số trường trung học và tiểu học. Các bộ sách giáo khoa AI được thiết kế riêng cho từng độ tuổi, giúp học sinh làm quen với khái niệm thuật toán, dữ liệu và cách máy học hoạt động thông qua những ví dụ đơn giản trong đời sống. Một số trường phổ thông ở các nước phát triển như Mỹ, Châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản... thậm chí còn xây dựng phòng thí nghiệm AI, nơi học sinh có thể thử nghiệm lập trình robot hoặc huấn luyện các mô hình nhận diện hình ảnh cơ bản.

Tại Việt Nam, Nghị quyết 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt ra yêu cầu “chuyển đổi số toàn diện, phổ cập và ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, trí tuệ nhân tạo”. Thực hiện tinh thần này, Chính phủ ban hành Nghị quyết 281/NQ-CP ngày 15/9/2025 với 8 nhiệm vụ trọng tâm.

Còn theo AI Diffusion Report 2025 của Viện Kinh tế AI thuộc Microsoft (AIEI), Việt Nam hiện xếp thứ 38 toàn cầu về tỷ lệ người sử dụng AI. Đáng chú ý, mức độ phổ biến của AI tại Việt Nam đã tăng khá nhanh trong nửa cuối năm 2025, từ 21,2% trong nửa đầu năm lên 23,5%, tương ứng mức tăng 2,3%.

Trong khi đó, trong nửa cuối năm 2025, tỷ lệ áp dụng AI toàn cầu đã tăng thêm 1,2%, từ 15,1% lên 16,3%. Điều này đồng nghĩa hiện nay, cứ khoảng sáu người trên thế giới thì có một người đang sử dụng các công cụ AI tổng hợp.

Dù đã đi làm được gần 6 năm, Đức Minh vẫn đang phải học thêm kỹ năng liên quan đến công nghệ, AI. (Ảnh: NVCC)

Việc dạy AI từ sớm không nhất thiết phải bắt đầu bằng những công thức phức tạp. Điều quan trọng hơn là giúp học sinh hiểu cách công nghệ này hoạt động và tác động của nó đối với xã hội. Một bài học về nhận diện khuôn mặt có thể mở ra thảo luận về quyền riêng tư dữ liệu; một dự án chatbot có thể giúp học sinh hiểu về trách nhiệm khi thiết kế công nghệ phục vụ con người.

Nhiều nghiên cứu khoa học trên thế giới cho thấy trẻ em có khả năng tiếp cận công nghệ rất nhanh, dễ dàng làm quen với các ứng dụng lập trình, học với robot giáo dục hoặc các nền tảng học trực tuyến. Khi được hướng dẫn đúng cách, các em không chỉ sử dụng công nghệ mà còn có thể sáng tạo ra những sản phẩm của riêng mình.

Một ví dụ đáng chú ý là các cuộc thi khoa học - công nghệ dành cho học sinh trên thế giới, nơi nhiều dự án ứng dụng AI được phát triển bởi những nhóm học sinh trung học. Có nhóm sử dụng AI để nhận diện bệnh trên lá cây giúp nông dân; có nhóm xây dựng hệ thống cảnh báo sớm tai nạn giao thông dựa trên dữ liệu camera. Những dự án này cho thấy khi được tiếp cận sớm với AI, học sinh hoàn toàn có thể áp dụng công nghệ vào các vấn đề thực tiễn của xã hội.

Sử dụng AI một cách thông minh, chủ động

Giáo dục AI không chỉ nhằm mục tiêu đào tạo các lập trình viên tương lai. Một mục tiêu quan trọng khác là giúp thế hệ trẻ hiểu và sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm. Trong thời đại dữ liệu lớn và thuật toán thông minh, những câu hỏi về đạo đức công nghệ ngày càng trở nên quan trọng.

Thứ trưởng Thường trực Bộ Giáo dục và Đào tạo, ông Phạm Ngọc Thưởng cho biết, để thực hiện tốt các yêu cầu về giáo dục AI, các cơ sở giáo dục chủ động lựa chọn một hoặc kết hợp ba hình thức tổ chức: Thực hiện lồng ghép trong các môn học, hoạt động giáo dục thuộc chương trình giáo dục phổ thông; thực hiện theo chuyên đề học tập lựa chọn hoặc chủ đề độc lập; tổ chức dạy học tăng cường, câu lạc bộ, ngoại khóa. Trong đó, hình thức lồng ghép trong các môn học, hoạt động giáo dục thuộc chương trình giáo dục phổ thông được xem là hình thức triển khai ưu tiên nhằm bảo đảm tính phổ cập, không gây quá tải chương trình.

Ví dụ ở một số quốc gia, giáo dục AI còn được tích hợp vào nhiều môn học khác nhau. Trong môn khoa học máy tính, học sinh tìm hiểu về thuật toán và dữ liệu. Trong môn xã hội học hoặc công dân, các em thảo luận về ảnh hưởng của AI đối với thị trường lao động và đời sống xã hội. Cách tiếp cận liên ngành này giúp học sinh nhìn nhận AI không chỉ như một công cụ kỹ thuật, mà còn là một phần của hệ sinh thái xã hội rộng lớn.

Hiện nay, ở Việt Nam, một số trường phổ thông đã bắt đầu đưa các câu lạc bộ lập trình, robot hoặc khoa học dữ liệu vào hoạt động ngoại khóa. Bên cạnh đó, nhiều tổ chức giáo dục và doanh nghiệp công nghệ đã triển khai các khóa học AI cơ bản cho học sinh trung học, giúp các em làm quen với những khái niệm như học máy, xử lý ngôn ngữ tự nhiên hay thị giác máy tính.

Hướng dẫn học sinh, sinh viên sử dụng AI thông minh, đúng mục đích sẽ phát huy được tiềm năng của công nghệ này. (Ảnh minh họa - Nguồn: MOET)

Ngoài vấn đề về việc ứng dụng AI vào đa dạng các môn học, lĩnh vực trong cuộc sống gần gũi với học sinh, sinh viên. Việc sử dụng công nghệ AI sao cho an toàn, minh bạch, thông minh là vấn đề cần phải chú trọng.

Trao đổi với phóng viên Báo Pháp luật Việt Nam, Thạc sĩ Dương Thu Hà (Khoa Tiếng Anh, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) chia sẻ, giáo dục bằng việc ứng dụng công nghệ AI đang góp phần giúp sinh viên hứng thú với bài học và bổ trợ cho việc tìm tòi kiến thức của các em. Để học sinh, sinh viên sử dụng công nghệ AI một cách thông minh, hiệu quả chương trình giáo dục AI cần kết hợp giữa kỹ năng công nghệ và tư duy đạo đức. Học sinh, sinh viên không chỉ học cách xây dựng mô hình AI mà còn hiểu hơn về tác động xã hội của công nghệ này. Ví dụ, khi học về hệ thống nhận diện khuôn mặt, các em được khuyến khích đặt câu hỏi về quyền riêng tư và sự bảo mật trong việc sử dụng dữ liệu cá nhân.

Dù vậy, việc phổ cập giáo dục AI ở Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức. Chương trình giảng dạy, tài liệu học tập và đội ngũ giáo viên có chuyên môn về AI vẫn còn hạn chế. Ngoài ra, không phải trường học nào cũng có đủ cơ sở vật chất để triển khai các phòng thí nghiệm hoặc dự án thực hành công nghệ.

Tuy nhiên, những thách thức này không nên trở thành rào cản cho việc đưa AI vào giáo dục phổ thông. Thay vào đó, có thể bắt đầu từ những bước nhỏ như tích hợp các khái niệm cơ bản về dữ liệu và thuật toán vào môn tin học, tổ chức các dự án học tập liên quan đến AI, hoặc sử dụng các nền tảng học trực tuyến để hỗ trợ giáo viên và học sinh, sinh viên.

Thực tế, trong kỷ nguyên AI, việc học về AI không còn là câu chuyện của riêng các trường đại học hay phòng thí nghiệm công nghệ. Học AI cần bắt đầu sớm hơn ngay từ những lớp học phổ thông bởi khi thế giới thay đổi nhanh chóng, giáo dục cũng phải bắt nhịp để chuẩn bị cho tương lai.

Hương Ngọc