Giáo dục Nhật Bản dạy trẻ điều gì ngoài điểm số?

* Bài viết tham khảo ý kiến và phân tích của Giáo sư Akita Kiyomi, Khoa Văn học, Đại học Gakushuin, Giáo sư danh dự Đại học Tokyo, chuyên gia hàng đầu Nhật Bản trong lĩnh vực giáo dục và phát triển trẻ em.

Ảnh minh họa: iStock

Không chỉ nổi tiếng với kỷ luật, thành tích học tập hay tinh thần tập thể, giáo dục Nhật Bản còn theo đuổi mục tiêu sâu xa hơn: giúp trẻ hình thành ikiru-chikara - “năng lực sống” để thích ứng với xã hội biến động.

Đây được xem là triết lý cốt lõi góp phần tạo nên bản sắc giáo dục Nhật Bản suốt nhiều thập niên.

Từ dạy chữ đến dạy cách sống

Hệ thống giáo dục hiện đại của Nhật Bản được xây dựng từ năm 1872, trong giai đoạn đất nước bước vào công cuộc hiện đại hóa. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, năm 1947, Nhật Bản ban hành Luật Cơ bản về Giáo dục và Luật Giáo dục Nhà trường, đặt nền móng cho hệ thống giáo dục phổ cập hiện nay.

Hiện giáo dục bắt buộc tại Nhật Bản kéo dài 9 năm, gồm 6 năm tiểu học và 3 năm trung học cơ sở. Song song với đó là bộ Chương trình chuẩn quốc gia, được điều chỉnh định kỳ khoảng 10 năm/lần nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội.

Trẻ em Nhật Bản chủ động tham gia các hoạt động dọn dẹp trên lớp

Năm 1998, lần đầu tiên khái niệm ikiru-chikara được đưa vào định hướng giáo dục. Khái niệm này có thể hiểu là năng lực để sống độc lập, thích nghi và phát triển trong xã hội hiện đại.

Theo giới chuyên gia giáo dục Nhật Bản, ikiru-chikara gồm ba yếu tố nền tảng:

• Tri thức: năng lực học tập, tư duy, giải quyết vấn đề

• Đạo đức: nhân cách, trách nhiệm, biết tôn trọng người khác

• Sức khỏe: thể chất và tinh thần lành mạnh

Thay vì chỉ chú trọng điểm số, giáo dục Nhật Bản hướng tới đào tạo con người toàn diện, có khả năng sống hài hòa trong cộng đồng và tự định hướng tương lai.

Trường học là xã hội thu nhỏ

Một trong những điểm khác biệt của giáo dục Nhật Bản là coi trường học như môi trường thực hành xã hội hàng ngày.

Tại các trường tiểu học và trung học cơ sở, học sinh không chỉ học các môn văn hóa mà còn tham gia nhiều hoạt động tập thể do chính các em đảm nhiệm, gọi là tokubetsu katsudo - hoạt động đặc biệt. Các hoạt động này gồm:

• Sinh hoạt lớp

• Hội đồng học sinh

• Câu lạc bộ

• Tổ chức sự kiện toàn trường

• Trực nhật, vệ sinh lớp học

• Phục vụ bữa trưa học đường

Khác với nhiều nước, học sinh Nhật Bản thường tự chia khẩu phần ăn, phục vụ bữa trưa cho bạn bè và giáo viên. Sau giờ ăn, các em cùng dọn dẹp lớp học, hành lang, sân trường.

Các em thay phiên nhau chuẩn bị và phục vụ bữa trưa ở trường.

Việc lau sàn, quét lớp hay xếp bàn ghế không bị xem là lao động phụ mà là một phần của giáo dục nhân cách. Qua những công việc nhỏ, trẻ học cách chịu trách nhiệm, tôn trọng không gian chung và hiểu giá trị của sự đóng góp.

Tinh thần đồng đội từ ngày hội thể thao

Một biểu tượng quen thuộc khác của trường học Nhật Bản là Undokai – ngày hội thể thao thường niên.

Đây là sự kiện quy mô toàn trường với các cuộc thi chạy, kéo co, tiếp sức, biểu diễn đồng diễn… Học sinh được chia đội theo lớp hoặc liên khối tuổi. Mục tiêu chính của ngày hội không đơn thuần là chiến thắng, mà là giúp các em:

• Hợp tác vì mục tiêu chung

• Kiên trì vượt khó

• Tôn trọng đồng đội

• Rèn ý chí tập thể

Phụ huynh và cư dân địa phương thường đến cổ vũ đông đảo, biến sự kiện này thành cầu nối giữa nhà trường và cộng đồng.

Học sinh được trao quyền tự quản

Theo các nhà giáo dục Nhật Bản, trẻ chỉ trưởng thành khi được trao cơ hội tự quyết và chịu trách nhiệm.

Vì vậy, trong nhiều hoạt động, giáo viên chỉ đóng vai trò hướng dẫn ban đầu, sau đó dần chuyển quyền chủ động cho học sinh. Từ việc phân công nhiệm vụ, tổ chức lớp học đến giải quyết mâu thuẫn nhỏ, học sinh được khuyến khích tự trao đổi và tìm phương án xử lý.

Học sinh các khối lớp khác nhau chia thành từng nhóm và cùng nhau đi bộ đến trường

Quá trình đó giúp trẻ phát triển các năng lực phi học thuật nhưng rất quan trọng như:

• Tự tin

• Hợp tác

• Giao tiếp

• Lãnh đạo

• Tự điều chỉnh cảm xúc

• Khả năng thích nghi

Đây là những kỹ năng được nhiều quốc gia đánh giá cao trong bối cảnh thế giới lao động thay đổi nhanh chóng. Những năm gần đây, một số quốc gia như Ai Cập, Jordan và nhiều nước khác đã bắt đầu áp dụng các yếu tố của giáo dục Nhật Bản, đặc biệt là mô hình tự quản học sinh. Các trường đưa vào chương trình:

• Hoạt động nhóm theo lớp

• Học sinh tự dọn vệ sinh

• Sinh hoạt tập thể

• Kỷ luật tích cực

• Giáo dục trách nhiệm cộng đồng

Nhiều chuyên gia nhận định sức hút của mô hình Nhật Bản nằm ở chỗ nó không đòi hỏi đầu tư quá lớn về vật chất nhưng tạo ảnh hưởng sâu sắc tới thái độ sống của học sinh.

Vai trò đặc biệt của giáo viên

Một yếu tố quan trọng giúp giáo dục Nhật Bản duy trì chất lượng là đội ngũ giáo viên.

Tại Nhật, giáo viên không chỉ giảng dạy mà còn quan sát kỹ sự phát triển cảm xúc, quan hệ bạn bè và trạng thái tâm lý của từng học sinh.

Các giáo viên dự giờ lẫn nhau để nghiên cứu và cải tiến phương pháp giảng dạy

Mô hình Lesson Study - nghiên cứu bài học - được triển khai rộng rãi. Giáo viên dự giờ lẫn nhau, cùng phân tích bài dạy và cải tiến phương pháp giảng dạy. Cách làm này đã lan rộng ra nhiều nước ở Bắc Mỹ, châu Âu, châu Á và châu Phi.

Những thách thức mới

Dù được đánh giá cao, giáo dục Nhật Bản hiện nay cũng phải đối mặt với không ít khó khăn.

Theo số liệu mới nhất, năm 2024 có hơn 350.000 học sinh tiểu học và THCS không đến trường thường xuyên. Nguyên nhân gồm áp lực học tập, khó hòa nhập tập thể hoặc vấn đề sức khỏe tinh thần.

Ngoài ra, nghề giáo cũng chịu sức ép lớn. Khối lượng công việc cao khiến nhiều giáo viên kiệt sức, xin nghỉ dài hạn, trong khi ngày càng ít người trẻ muốn theo nghề sư phạm.

Bên cạnh đó, xã hội Nhật Bản ngày càng đa dạng hơn với trẻ em có nguồn gốc nước ngoài, hoàn cảnh khó khăn hoặc nhu cầu hỗ trợ đặc biệt, đòi hỏi hệ thống giáo dục phải linh hoạt hơn.

Hướng tới trường học hạnh phúc

Sau đại dịch COVID-19, Nhật Bản đẩy mạnh chuyển đổi số thông qua chương trình GIGA School, trang bị thiết bị cá nhân cho học sinh và nâng cấp hạ tầng mạng trong trường học.

Theo chương trình GIGA School, mỗi học sinh tiểu học và trung học cơ sở đều sử dụng một thiết bị cá nhân

Song song với công nghệ, giáo dục Nhật Bản cũng đặt trọng tâm vào trạng thái hạnh phúc và khỏe mạnh của cả học sinh lẫn giáo viên.

Mục tiêu tương lai không chỉ là trường học có thành tích cao, mà là nơi mọi đứa trẻ cảm thấy được tôn trọng, được thuộc về và muốn đến mỗi ngày.

Bài học từ Nhật Bản

Trong một thế giới biến động nhanh bởi công nghệ, già hóa dân số và cạnh tranh toàn cầu, triết lý giáo dục của Nhật Bản cho thấy trường học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức mà còn là không gian hình thành nhân cách, trách nhiệm và khả năng thích ứng.

Việc nuôi dưỡng “ikiru-chikara” - năng lực sống - từ những việc nhỏ hàng ngày đã giúp nhiều thế hệ học sinh Nhật trưởng thành vững vàng. Đó cũng là gợi mở đáng chú ý cho các quốc gia đang tìm kiếm một nền giáo dục lấy con người làm trung tâm trong thế kỷ XXI.