Giáo sư Lê Anh Vinh: Mô hình trường chuyên không nên là một đường ống hẹp

Giáo sư Lê Anh Vinh. (Ảnh: PV/Vietnam+)

Mô hình trường chuyên không nên là một đường ống hẹp, nơi học sinh chỉ học một môn chuyên sâu trong khi chỉ rất ít trong số các em sau này sẽ theo đuổi môn chuyên sâu đó ở tương lai, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ phát triển liên ngành hiện nay.

Mô hình trường chuyên thay đổi dẫn đến việc thi tuyển vào trường chuyên cũng cần thay đổi tương ứng.

Đây là chia sẻ của Giáo sư Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Chiến lược và chính sách giáo dục, Bộ Giáo dục và Đào tạo về Quy chế tổ chức và hoạt động của trường trung học phổ thông chuyên.

Đổi mới mô hình trường chuyên: Yêu cầu từ thực tiễn

- Thưa Giáo sư, mô hình trường chuyên đã có hơn 60 năm hình thành và phát triển. Theo ông, vì sao cần phải có sự thay đổi?

Giáo sư Lê Anh Vinh: Dự thảo Quy chế tổ chức và hoạt động của trường chuyên được xây dựng với mong muốn đổi mới mô hình trường chuyên.

Để đưa ra đề xuất này, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nghiên cứu, đánh giá kỹ thực trạng hệ thống trường chuyên cũng như những thay đổi của hệ thống kể từ khi các lớp toán đặc biệt đầu tiên ra đời cách đây hơn 60 năm đến quy mô và các môn học chuyên qua từng giai đoạn.

Hệ thống trường chuyên đã đạt được nhiều kết quả, nhiều thế hệ học sinh đạt thành tích và có những thành công đáng ghi nhận. Vì vậy, khi đưa ra những điều chỉnh, thay đổi, cần có sự thận trọng và đánh giá xem mục tiêu của hệ thống trường chuyên có thay đổi sau 65 năm hay không.

Trước đây, chúng ta cần những mô hình mũi nhọn, tính chuyên môn rất hẹp, để tạo ra những điểm dẫn dắt, thúc đẩy toàn bộ hệ thống. Tuy nhiên, bối cảnh năm 2026 đã rất khác so với những năm 1960, 1980, thậm chí cả thời điểm triển khai các đề án phát triển trường chuyên năm 2010. Hiện nay với sự giao thoa của khoa học công nghệ, việc học sinh có năng lực chuyên ngành là điều quan trọng.

Khi đánh giá thực trạng, chúng tôi tập trung vào hai vấn đề: Việc học trong trường chuyên đang được tổ chức như thế nào và đầu ra của học sinh trường chuyên ra sao, các em tiếp tục con đường học tập như thế nào. Chỉ khi trả lời được hai câu hỏi này, chúng ta mới có cơ sở xác định trường chuyên cần được tổ chức và thiết kế lại như thế nào.

Trước hết, hãy nhìn vào đầu ra của học sinh trường chuyên. Có một số con số thống kê rất đáng suy ngẫm. Trong 77 trường chuyên trên cả nước, với quy mô học sinh chuyên toán khoảng 2.800 em, sau khi tốt nghiệp, số học sinh trực tiếp theo học các ngành chuyên sâu về toán chỉ khoảng 100 em.

Học sinh Trường Trung học cơ sở Cầu Giấy ôn thi vào lớp 10. (Ảnh: PM/Vietnam+)

Tất nhiên, học sinh theo học công nghệ thông tin hoặc một số ngành khoa học tự nhiên vẫn cần kiến thức toán học. Nhưng thống kê đó cho thấy, nếu học sinh có nhiều lựa chọn đa dạng hơn, các em có thể theo học vật lý, khoa học tự nhiên, STEM hoặc các lĩnh vực công nghệ thông tin.

Vì vậy, chương trình ở trường chuyên không nên được thiết kế quá chuyên sâu, tập trung vào duy nhất một môn học. Với sự lựa chọn của học sinh ở bậc đại học như đã thống kê ở trên, rất ít em cần phải đi theo một lĩnh vực chuyên sâu sớm.

Các em vẫn có thể học chuyên sâu về toán nếu có nguyện vọng, nhưng đồng thời cần được tiếp cận khoa học, công nghệ và những lĩnh vực mới, mở rộng thế giới quan. Điều này sẽ hữu ích hơn khi các em lựa chọn ngành nghề trong tương lai.

Thứ hai, về dạy học trong trường chuyên. Khảo sát cho thấy hiện học sinh được tuyển và dạy theo từng khối chuyên, nhưng chỉ một nhóm nhỏ được tập trung bồi dưỡng để thi học sinh giỏi, Olympic. Nhóm này có lớp đội tuyển.

Phần lớn học sinh còn lại không tham gia đội tuyển chủ yếu chuẩn bị cho kỳ thi đại học và các mục tiêu tiếp theo ở bậc đại học, không thực sự học chuyên sâu theo môn chuyên của mình.

Từ thực tế đó, không thể lấy việc phục vụ một nhóm nhu cầu nhỏ là thi học sinh giỏi, thi Olympic làm mục tiêu tổ chức toàn bộ hệ thống trường chuyên. Nhu cầu này vẫn chính đáng, cần thiết và cần được duy trì, đầu tư, nhưng nên tổ chức theo mô hình câu lạc bộ. Trên thực tế, lớp đội tuyển chính là một mô hình câu lạc bộ như vậy.

Phần lớn học sinh còn lại cần được tiếp cận chương trình liên ngành hơn. Dù học ở lớp nào, các em cũng cần được học toán, khoa học công nghệ, có thêm trải nghiệm, tham gia các dự án và kết nối với những lĩnh vực khác.

Điểm khảo sát thứ ba là ý kiến của phụ huynh. Khi khảo sát, chúng tôi chỉ đặt một câu hỏi: Tại sao anh chị muốn con mình học trường chuyên?

Phần lớn phụ huynh mong muốn con được học trong môi trường tốt, có thầy cô tốt, bạn bè tốt và môi trường khuyến khích các em học tập. Rất ít phụ huynh thực sự đặt mục tiêu cho con là thi học sinh giỏi và thi Olympic.

Điều đó cho thấy nhóm học sinh có nhu cầu thi học sinh giỏi, Olympic là một nhóm nhỏ. Vì vậy, chúng ta cần thiết kế mô hình trường chuyên sao cho thực sự đáp ứng mục tiêu đào tạo tài năng.

Khi trả lại đúng mô hình thực tế với cơ chế rõ ràng sẽ tốt hơn cho nhóm các bạn thực sự muốn đi sâu vào các kỳ thi học sinh giỏi và cho tất cả các bạn còn lại trong trường chuyên.

Học sinh ôn thi vào trường chuyên. (Ảnh: Vietnam+)

- Nhưng khi thay đổi theo hướng đào tạo rộng hơn, liệu có mất tính chuyên sâu của trường chuyên không, thưa ông? Việc quy định các em có năm lớp 10 học rộng hơn trước khi định hướng môn chuyên sâu có ý nghĩa như thế nào?

Giáo sư Lê Anh Vinh: Chúng ta đang thiết kế một mô hình hiện đại hơn, phù hợp hơn và đáp ứng thực tế của nhu cầu tại thời điểm này.

Lâu nay chúng ta vẫn thấy trường chuyên là nơi học sinh rất giỏi, thành tích cao, thầy cô tâm huyết, là nơi đào tạo tài năng. Nhưng chúng ta phải đặt câu hỏi thế nào là tài năng? Mục đích là gì?

Hiện học sinh thi và học một môn chuyên sâu suốt ba năm. Mô hình trường chuyên không nên là một đường ống hẹp và các em cứ phải đi theo đường ống như vậy, mà hãy là sân chơi đủ rộng để các học sinh tài năng khám phá bản thân mình. Học sinh tài năng thường có năng lực đa dạng, không chỉ ở một lĩnh vực, và khi các em càng được trải nghiệm thì càng lựa chọn được con đường đi đúng cho mình.

Đây là những điểm mới đáng chú ý trong dự thảo. Tuy nhiên, khi dự thảo được đưa ra lấy ý kiến, dư luận chủ yếu quan tâm đến câu chuyện tuyển sinh mà chưa đặt nhiều câu hỏi về việc mô hình trường chuyên sẽ thay đổi như thế nào. Cần nhấn mạnh rằng: tuyển sinh thay đổi vì mô hình trường chuyên đã thay đổi.

Học sinh có còn phải ôn thi nhiều năm?

- Ở góc độ thí sinh và phụ huynh, phải vượt qua kỳ tuyển sinh mới có thể vào học trường chuyên. Dư luận băn khoăn về thời điểm áp dụng có thể ngay từ năm học tới trong khi các em đã mất nhiều năm ôn luyện theo cách tuyển sinh cũ. Việc dự kiến môn Toán, Ngữ văn nhân đôi điểm số cũng dẫn đến lo ngại thiệt thòi cho những thí sinh ôn thi các môn chuyên khác. Ông có thể chia sẻ thêm về điều này?

Giáo sư Lê Anh Vinh: Đây là những băn khoăn chính đáng. Bất kỳ cách tuyển sinh nào cũng có thể bỏ sót một số cá nhân nếu bài thi hoặc ngưỡng điểm không được thiết kế đúng.

Nhưng cần nhìn nhận cụ thể phương án đang được đề xuất: Toán nâng cao không phải đề Toán chuyên như hiện nay, Ngữ văn nâng cao cũng không phải đề văn chuyên. Các bài đọc hiểu Khoa học tự nhiên và Khoa học xã hội không nhằm kiểm tra một lúc kiến thức chuyên sâu của nhiều môn, mà dùng kiến thức nền làm bối cảnh để đánh giá học sinh đọc hiểu, suy luận, nhận ra quan hệ và lập luận có logic hay không. Bài thi này có thể bao gồm cả nội dung tự chọn, cho phép học sinh chọn làm theo lĩnh vực các em yêu thích.

Vì thế, những học sinh được luyện thi lâu năm theo một dạng đề chuyên hoặc một môn cụ thể không mặc nhiên có lợi thế quyết định. Nếu đề được xây dựng đúng với mục tiêu, năng lực suy nghĩ độc lập và khả năng xử lý vấn đề mới quan trọng hơn việc “ôn thi” đơn thuần theo cách truyền thống.

Để thi vào trường chuyên, học sinh phải dành nhiều năm ôn luyện. (Ảnh: Vietnam+)

Thậm chí, dành quá nhiều thời gian để ghi nhớ quy trình và đoán dạng đề thi có thể làm học sinh kém linh hoạt khi gặp vấn đề mới yêu cầu sáng tạo và đột phá trong cách nghĩ.

Tôi không cho rằng việc làm quen cấu trúc bài thi là không cần thiết, nhưng không nên biến việc đó thành một cuộc chạy đua luyện thi nhiều năm.

Cũng vì học sinh đã ôn luyện nhiều năm theo môn dự định thi chuyên, vấn đề hệ số, lo ngại của phụ huynh về việc nhân hệ số điểm cũng là một thực tế.

Về thời điểm áp dụng, thông tư chưa quy định cứng một mốc cụ thể mà tùy tình hình thực tế, địa phương được quyền chủ động. Vấn đề này cũng đang được ban soạn thảo tiếp tục lắng nghe ý kiến dư luận.

- Nhiều ý kiến cho rằng việc phải chạy đua luyện thi nhiều năm dẫn đến sự thiếu công bằng trong cơ hội tiếp cận khi nhiều em không đủ điều kiện kinh tế để tiếp cận. Ông nghĩ sao về điều này? Việc thay đổi cách thức tổ chức kỳ thi có thể góp phần làm giảm tình trạng này, thưa ông?

Giáo sư Lê Anh Vinh: Đây là một thực tế và cũng là một trong những yếu tố được tính đến. Tất nhiên, để làm được điều này, đề thi phải có ma trận năng lực rõ ràng, đề minh họa đủ tin cậy và được rà soát kỹ.

Với một hệ thống ôn luyện quá nhiều cho một kỳ thi, ranh giới giữa học sinh có năng lực thực sự và một học sinh có năng lực tốt và được chuẩn bị kỹ càng ngày càng mờ đi.

Cần tránh tình trạng đề thi vô tình tạo lợi thế cho những học sinh có điều kiện tham gia các lớp luyện thi hơn là những em có năng lực tư duy thực sự. Nếu thiết kế và tổ chức đánh giá tốt, học sinh có tiềm năng sẽ không dễ bị thiệt thòi.

Cách tiếp cận theo khối cũng có thể giúp chúng ta nhận diện được nhiều dạng năng lực hơn, hạn chế việc bỏ sót những học sinh mà cách tuyển sinh chuyên theo từng môn truyền thống chưa chắc đã phát hiện ra.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng chúng ta cần quan tâm đến mô hình trường chuyên, không chỉ riêng câu chuyện tuyển sinh. Khi mô hình thay đổi, phương thức tuyển sinh cũng phải thay đổi. Không thể sử dụng cách tuyển sinh cũ để đào tạo theo một mô hình mới.

Chúng ta không nhất thiết phải lựa chọn một học sinh mà ngay từ cấp trung học cơ sở đã dành 4 năm học một môn hóa để thi vào lớp chuyên hóa, sau đó tiếp tục học ở lớp chuyên hóa nhưng cuối cùng lại không theo học chuyên sâu về hóa ở đại học mà lựa chọn một lĩnh vực khác.

Thay vào đó, chúng ta lựa chọn mô hình tuyển những học sinh có năng lực và trình độ cao. Sau đó, các em được xây dựng lộ trình học tập phù hợp để phát triển, tìm thấy cho mình những cơ hội tốt nhất và lựa chọn ngành nghề hữu ích trong tương lai.

- Vậy với yêu cầu mới, các trường chuyên sẽ phải thay đổi như thế nào, thưa ông?

Giáo sư Lê Anh Vinh: Tôi nghĩ thách thức lớn nhất khi triển khai mô hình này nằm ở bản thân các trường chuyên. Chúng ta sẽ phải thiết kế chương trình, đổi mới phương pháp. Thay đổi toàn bộ cách thức tổ chức, kể cả tư duy của thầy cô trong các trường chuyên cũng phải thay đổi để triển khai được mô hình này.

Chương trình cần làm rõ rằng “học sâu” không đồng nghĩa với kéo dài thời lượng học, tăng số lượng bài tập khó hay tập trung luyện thi, tích lũy thành tích. Trọng tâm của học chuyên sâu là phát triển tư duy, khả năng tự học, năng lực khám phá và theo đuổi một lĩnh vực một cách bền bỉ.

Vì vậy, chương trình cần được thiết kế trên cơ sở lựa chọn có chủ đích giữa kiến thức nền, nội dung nâng cao, thời gian dành cho nghiên cứu, dự án và các học phần lựa chọn, thay vì tiếp tục cộng thêm nội dung vào một lịch học vốn đã dày.

Cần làm rõ hơn sự gắn kết trường chuyên với các đại học, viện nghiên cứu, tăng cường cơ hội cho các học sinh được tiếp cận với nghiên cứu, học trải nghiệm tốt hơn.

Tôi cũng mong thời gian tới chương trình chuyên trung học phổ thông sẽ được thiết kế theo hướng học 2 buổi/ngày để các em có nhiều cơ hội học tập hơn nữa. Nếu chỉ học nửa buổi, cơ hội về nghiên cứu, làm dự án sẽ rất hạn chế vì học sinh vẫn phải hoàn thành chương trình 2018.

Giáo viên trường chuyên cần có năng lực chuyên môn với hàm lượng nghiên cứu cao hơn, biết khơi gợi tư duy, đặt ra những câu hỏi có chiều sâu, thiết kế nhiệm vụ phù hợp với năng lực và hướng dẫn học sinh, từng bước hình thành năng lực nghiên cứu độc lập. Các thầy cô cũng cần có khả năng nhận diện thế mạnh, theo dõi sự tiến bộ và tư vấn cho học sinh trên con đường lựa chọn định hướng học tập.

Dự thảo đang trong quá trình lấy ý kiến để xây dựng mô hình trường chuyên sát với nhu cầu thực tế phát triển hơn.

- Xin trân trọng cảm ơn giáo sư!./.