Giáo viên vùng cao Lai Châu làm bạn với AI

Giáo viên vùng cao Lai Châu đang từng bước ứng dụng AI vào bài dạy.

Từ chiếc máy tính đến “trợ lý” AI

Cuối giờ chiều, khi học sinh đã rời lớp, nhiều giáo viên ở Trường TH&THCS số 1 Bản Lang, xã Khổng Lào, tỉnh Lai Châu mới bắt đầu một phần công việc khác: chuẩn bị cho ngày học hôm sau. Một bài giảng cần thêm hình ảnh trực quan, một hoạt động nhóm cần tình huống mới hay một bộ câu hỏi phải được thiết kế theo các mức độ nhận thức khác nhau.

Với những nội dung cần nhiều tư liệu, công việc tìm kiếm, chọn lọc và biên tập đôi khi chiếm không ít thời gian. Sự xuất hiện của các công cụ AI đang mở ra một cách làm mới, giúp giáo viên có thêm một “trợ lý” trong quá trình chuẩn bị bài.

Thầy Nguyễn Sỹ Thành, giáo viên Trường TH&THCS số 1 Bản Lang chia sẻ: “Điều thuận lợi nhất khi sử dụng AI là có thêm một công cụ hỗ trợ trong khâu chuẩn bị bài. Tuy nhiên, nội dung do AI đưa ra chỉ là gợi ý. Giáo viên vẫn phải đọc, kiểm tra và điều chỉnh, bởi không phải thông tin nào cũng phù hợp với học sinh”.

Theo thầy Thành, đây cũng là ranh giới quan trọng giữa việc sử dụng AI hiệu quả và phụ thuộc vào AI. Công nghệ có thể xử lý thông tin nhanh, tạo câu hỏi, gợi ý hoạt động hoặc xây dựng hình ảnh trong thời gian ngắn, nhưng không thể thay thế sự hiểu biết của người giáo viên về học sinh và lớp học cụ thể. Một câu hỏi phù hợp với học sinh ở thành phố chưa chắc phù hợp với học sinh ở bản vùng cao.

Thầy Nguyễn Sỹ Thành, giáo viên Trường TH&THCS số 1 Bản Lang chuẩn bị bài giảng.

Điều này đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực số, năng lực AI và đổi mới sáng tạo cho đội ngũ nhà giáo. Lai Châu có địa bàn rộng, nhiều trường học nằm ở vùng cao, vùng sâu, vùng biên giới; điều kiện tiếp cận thiết bị, đường truyền Internet và môi trường công nghệ giữa các cơ sở giáo dục còn có sự khác biệt.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số không thể chỉ được hiểu là trang bị máy tính, máy chiếu hay phần mềm. Cùng một thiết bị, cùng một nền tảng, hiệu quả sử dụng phụ thuộc rất lớn vào năng lực của người sử dụng.

Không chỉ giáo viên chủ động tự học, việc ứng dụng AI cũng đang được Trường TH&THCS số 1 Bản Lang khuyến khích thông qua sinh hoạt chuyên môn, chia sẻ kinh nghiệm và thực hành những tình huống cụ thể trong công việc.

Ông Nguyễn Quốc Huy, Hiệu trưởng Trường TH&THCS số 1 Bản Lang cho biết: “Nhà trường khuyến khích giáo viên chủ động tìm hiểu và sử dụng AI trong những công việc phù hợp, nhất là xây dựng kế hoạch bài dạy, thiết kế câu hỏi, học liệu và các hoạt động học tập. Tuy nhiên, chúng tôi xác định AI chỉ là công cụ hỗ trợ. Giáo viên phải làm chủ công cụ, biết kiểm tra thông tin và điều chỉnh nội dung theo đặc điểm học sinh, điều kiện thực tế của nhà trường”.

Theo đó, thay vì yêu cầu tất cả giáo viên phải sử dụng AI theo một cách giống nhau, nhà trường có thể tạo môi trường để thầy cô cùng thực hành, chia sẻ cách làm hiệu quả và những khó khăn gặp phải. Những giáo viên đã có kinh nghiệm có thể hỗ trợ đồng nghiệp, qua đó từng bước hình thành thói quen ứng dụng công nghệ trong công việc chuyên môn.

Một tình huống được giáo viên đánh giá rõ hiệu quả là xây dựng đề kiểm tra, hệ thống câu hỏi theo yêu cầu của Chương trình GDPT 2018. Nếu trước đây giáo viên phải tự nghiên cứu tài liệu, xây dựng từng câu hỏi rồi rà soát nhiều lần, nay AI có thể hỗ trợ tạo bản dự thảo ban đầu dựa trên môn học, nội dung, đối tượng học sinh, mức độ nhận thức và dạng câu hỏi.

Tuy nhiên, giáo viên vẫn là người kiểm tra, chỉnh sửa và chịu trách nhiệm về sản phẩm cuối cùng. Đây cũng là nguyên tắc được nhà trường lưu ý khi khuyến khích giáo viên ứng dụng AI.

“Điều chúng tôi hướng tới không phải là để AI làm thay giáo viên, mà giúp giáo viên giảm bớt những công việc kỹ thuật, lặp lại để có thêm thời gian đầu tư cho chuyên môn và học sinh. Trong quá trình sử dụng, giáo viên phải biết đặt câu hỏi, kiểm chứng kết quả và điều chỉnh cho phù hợp với thực tế lớp học. Đó mới là cách làm chủ công nghệ”, ông Huy chia sẻ.

Kho học liệu phù hợp với lớp học vùng cao

Theo định hướng xây dựng bộ chuẩn và công cụ đánh giá năng lực chuyển đổi số, AI và đổi mới sáng tạo đối với giáo viên, cán bộ quản lý giáo dục, việc đánh giá cần hướng tới xác định đúng năng lực thực tế của từng nhóm đối tượng, từng cấp học. Mục tiêu không nên dừng ở một cuộc kiểm tra, mà quan trọng hơn là nhận diện giáo viên đang thiếu gì để có kế hoạch bồi dưỡng phù hợp.

Ông Khổng Văn Thiện, Phó Chủ tịch UBND xã Khổng Lào cho rằng, chuyển đổi số muốn đi vào chiều sâu phải bắt đầu từ đội ngũ: “Thiết bị và nền tảng là điều kiện cần, nhưng năng lực của giáo viên mới quyết định hiệu quả khai thác. Nhà trường cần tạo môi trường để giáo viên được thực hành, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ nhau trong quá trình ứng dụng công nghệ”.

Với Lai Châu, nơi có những đặc trưng riêng về văn hóa, đời sống và điều kiện học tập, việc giữ chất liệu thực tiễn trong bài học càng quan trọng. AI có thể hỗ trợ giáo viên xây dựng kịch bản, câu hỏi, hình ảnh hoặc tình huống. Nhưng chất liệu của bài học phải được lấy từ đời sống thật.

Thầy Lò Văn Dinh, Giáo viên Trường PTNT TH&THCS Pa Tần, xã Pa Tần chia sẻ: “Công nghệ giúp chúng tôi có thêm phương tiện, nhưng điều quyết định vẫn là cách người giáo viên sử dụng nó. Nếu biết khai thác, AI có thể giúp thầy cô giảm bớt một phần công việc và dành nhiều thời gian hơn cho học sinh”.

Từ cách tiếp cận này, công nghệ không làm học sinh xa rời thực tế mà ngược lại có thể giúp các em kể câu chuyện về quê hương bằng một ngôn ngữ mới.

Tiết học ứng dụng AI tại Trường TH&THCS số 1 Bản Lang.

Tuy nhiên, theo thầy Dinh, dù công nghệ phát triển đến đâu, người thầy vẫn giữ vai trò trung tâm. AI có thể tạo một giáo án trong thời gian ngắn nhưng một giáo án tốt vẫn cần sự lựa chọn của giáo viên.

“Với học sinh vùng cao, vai trò ấy càng rõ. Người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn quan tâm đến hoàn cảnh gia đình, vận động học sinh ra lớp, hướng dẫn kỹ năng sống và giúp các em hình thành niềm tin vào việc học. Những công việc ấy đòi hỏi sự thấu hiểu, trách nhiệm và tình cảm mà không một công cụ AI nào có thể thay thế” – thầy Dinh tâm sự.

Hành trình đưa AI vào lớp học ở vùng cao rất cần được triển khai đồng bộ từ hạ tầng, nền tảng, học liệu đến bồi dưỡng đội ngũ. Khi giáo viên được học, thực hành và được chia sẻ kinh nghiệm; khi nhà trường có môi trường học tập số và kho học liệu phù hợp, AI sẽ dần trở thành một công cụ để góp phần nâng cao chất lượng giáo dục vùng cao Lai Châu.