Giây phút sông băng Himalaya sụp đổ trước lũ 'tử thần'

Khoảnh khắc sông băng Himalaya sụp đổ trước trận lũ Từ đài quan sát ở Tây Tạng (Trung Quốc), nhóm leo núi ghi lại khoảnh khắc sông băng Himalaya phía Nepal sụp xuống, tạo “đám mây hình nấm” trước khi lũ quét ập đến.

Loạt video được truyền thông Mỹ xác minh và đăng tải cho thấy rõ hơn quy mô vụ sụp đổ sông băng tại khu vực Himalaya phía bắc Nepal, gần Tây Tạng, Trung Quốc. Một khối băng và đá khổng lồ từ sườn núi đổ xuống thung lũng, tạo thành dòng lũ mang theo bùn đất và mảnh vỡ. Vụ việc khiến gần 600 người thiệt mạng và hơn 2.500 người mất tích.

Âm thanh trước thảm họa

Sáng 26/8, Ziha Yitie, một hướng dẫn viên du lịch 26 tuổi, cùng nhóm người leo núi lên một đài quan sát ở Tây Tạng. Từ vị trí này, họ có thể nhìn thấy những đỉnh núi phủ tuyết và sông băng Tsangbu Ri ở phía Nepal, bên kia biên giới.

Ziha cho biết một lúc sau, màn sương buổi sáng tan ra, để lộ đỉnh Tsangbu Ri hùng vĩ cùng dòng sông băng. Cả nhóm lập tức lấy máy ảnh ra ghi hình.

Trong lúc quay phim, họ nghe thấy liên tiếp những tiếng động trầm đục. Mọi người ban đầu cho rằng đó là tiếng sấm. Nhưng ngay sau 10h50, một tiếng nổ lớn vang vọng khắp thung lũng.

“Nghe như thuốc nổ phát nổ bên trong núi”, Ziha kể với New York Times. Anh cho biết trong vài phút sau tiếng động đầu tiên, cả nhóm phải hứng chịu những âm thanh dữ dội từ trận tuyết lở.

Địa hình hiểm trở cản bước lực lượng cứu hộ tại Nepal Video do truyền thông nhà nước Trung Quốc đăng tải cho thấy lực lượng cứu hộ đang trèo đèo lội suối, vượt qua địa hình hiểm trở để tiếp cận vùng thiên tai tại biên giới Nepal.

Bụi đất đá từ vụ sạt lở nhanh chóng phủ kín tầm mắt, “gần như một đám mây hình nấm khổng lồ”, Ziha nói. Trong những phút tiếp theo, nhóm tiếp tục ghi lại cảnh những mảng băng nhỏ hơn từ sông băng rơi xuống theo vách núi dựng đứng.

Tuy nhiên, phải đến khi xuống núi, cả nhóm mới nhìn thấy những con đường bị đất đá chặn kín và nghe tin về trận lũ quét kinh hoàng.

Từ sụp đổ sông băng đến dòng lũ khổng lồ

Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) cho biết vụ sụp đổ sông băng đã tạo ra một chấn động địa chấn có độ lớn 5,2, xảy ra gần biên giới Nepal - Trung Quốc vào lúc 8h37 sáng 26/8 theo giờ địa phương, theo Reuters.

Phó Giáo sư Daniel Shugar tại Đại học Calgary (Canada) nói với Guardian rằng những phân tích vệ tinh ban đầu cho thấy một khối băng rộng khoảng 0,2 km² đã “sụp xuống theo phương thẳng đứng khoảng 1,2 km”.

Trước và sau vụ sụp sông băng. Ảnh: New York Times.

“Qua những hình ảnh vệ tinh tôi xem được từ Planet Labs, phần dưới của một sông băng đã vỡ ra ở độ cao khoảng 5.200 m rồi lao xuống đáy thung lũng, thấp hơn khoảng 1.200 m”, ông nói. Theo ông Shugar, hình ảnh vệ tinh dường như cho thấy một lượng lớn tuyết đã tan trong 24 giờ trước thảm họa.

“Ngày hôm qua, một số sông băng trong thung lũng vẫn còn phủ đầy tuyết, nhưng hôm nay phần lớn chỉ còn băng trơ. Nói cách khác, dù tôi chưa xem dữ liệu từ các trạm khí tượng, có khả năng thời tiết khi đó khá ấm”, ông nói. Phó Giáo sư Shugar cho rằng hoạt động xây dựng cũng có thể là một yếu tố liên quan.

Giáo sư Andrew Mackintosh, nhà nghiên cứu sông băng tại Đại học Monash ở Melbourne, cho biết hiện chưa rõ vụ sụp đổ chỉ xảy ra trong phạm vi sông băng hay là “toàn bộ sườn núi sụp xuống, kéo theo một phần sông băng”.

“Khi một sông băng có quy mô như vậy sụp đổ, nó tạo ra một lượng nước rất lớn. Sau đó, một chuỗi sự kiện liên hoàn xảy ra, trong đó nước và trầm tích hòa vào nhau, khiến dòng vật chất ngày càng lớn và hình thành lũ”, ông Mackintosh nói thêm.

Chuyện gì đang xảy ra dưới các sông băng Himalaya?

“Những vụ sụp đổ sông băng quy mô lớn như thế này thực sự gây sốc. Là một nhà nghiên cứu sông băng, thật khó để không lo ngại trước những sự kiện dường như khác với những gì chúng ta từng quan sát trước đây”, ông Mackintosh nói.

Tuy nhiên, ông cho rằng số vụ việc được ghi nhận còn quá ít nên giới khoa học “chưa thể đưa ra kết luận rõ ràng về mối quan hệ giữa sự sụp đổ sông băng và biến đổi khí hậu”. Dù vậy, các nhà khoa học “có mức độ tin cậy rất cao” về mối liên hệ giữa hai hiện tượng.

Hậu quả sau vụ sập sông băng gây ra lũ quét ở biên giới Nepal-Trung Quốc. Ảnh: Reuters.

Theo ông Mackintosh, băng vĩnh cửu (lớp đất bị đóng băng quanh năm) ở vùng núi cũng đang suy thoái do khí hậu ấm lên. Ông ví băng vĩnh cửu như một loại “keo” giữ cho đá và cả những sông băng nằm cạnh đó gắn kết với nhau trên các sườn núi rất dốc.

Dãy Himalaya trải dài qua Nepal, Ấn Độ, Trung Quốc, Bhutan và Pakistan đang ấm lên nhanh gấp đôi mức trung bình toàn cầu. Điều này khiến khu vực đối mặt với nguy cơ ngày càng lớn về tuyết lở, sạt lở đất và lũ lụt.

Liên Hợp Quốc cho biết năm 2023, các vùng núi của Nepal đã mất gần 1/3 lượng băng chỉ trong hơn 30 năm do hiện tượng Trái đất nóng lên. Một báo cáo công bố cùng năm cho thấy các sông băng ở khu vực Hindu Kush - Himalaya biến mất nhanh hơn 65% trong giai đoạn 2011-2020 so với thập niên trước đó.

Năm 2021, một sông băng ở Himalaya vỡ ra, gây lũ quét tại bang Uttarakhand, miền bắc Ấn Độ, khiến khoảng 200 người thiệt mạng hoặc mất tích. Các nghiên cứu sau đó cho thấy một trận tuyết lở gồm khoảng 27 triệu m³ đá và băng từ sông băng đã biến thành một dòng bùn đá “có quy mô và khả năng di chuyển đặc biệt lớn”.

Dù không được cho là nguyên nhân của sự cố lần này, các vùng núi vẫn tiềm ẩn nguy cơ xảy ra “lũ do hồ băng vỡ”. Đây là hiện tượng xảy ra khi nước do băng tan tích tụ thành hồ phía sau những “đập” tự nhiên. Nếu đập vỡ, lượng nước lớn có thể bất ngờ tràn xuống hạ lưu, gây ra lũ dữ dội và thiệt hại nghiêm trọng.

Ông Adrian McCallum, nhà nghiên cứu sông băng, kỹ sư vùng cực và phó giáo sư tại Đại học Sunshine Coast (Australia), nói: “Khi khí hậu ấm lên, sông băng rút lại, băng chuyển thành nước và lượng nước đó bị giữ lại”.

Trên toàn cầu, những trận lũ kiểu này đã khiến hơn 12.000 người thiệt mạng. Theo Liên Hợp Quốc, Nepal có hơn 2.000 hồ băng, trong đó 21 hồ được đánh giá là có nguy cơ gây nguy hiểm.

Khoảnh khắc người dân tháo chạy khi lũ quét ập tới và cuốn trôi Trận lũ lụt tàn khốc xảy ra ngày 26/8 ở phía Nepal, thuộc khu vực biên giới dãy Himalaya giữa Nepal và Tây Tạng (Trung Quốc), đã khiến ít nhất 95 người thiệt mạng và hơn 400 du khách mất tích.