Gìn giữ bản sắc văn hóa trong ngôi trường xanh ở vùng cao tỉnh Lào Cai

Đến với Trường Tiểu học Tân Lĩnh, một ngôi trường vùng cao thuộc xã Tân Lĩnh, tỉnh Lào Cai, chúng tôi cảm nhận rõ vẻ đẹp của một không gian giáo dục gắn liền với nhiệm vụ bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số. Trong sân trường, những khuôn mặt học sinh rạng rỡ, hồn nhiên nổi bật trong sắc màu của những bộ trang phục truyền thống người Tày, người Dao.

Trường Tiểu học Tân Lĩnh, xã Tân Lĩnh, tỉnh Lào Cai dạy múa cho các em học sinh những điệu múa truyền thống của người dân tộc Tày, Dao...

Mỗi đường nét, hoa văn trên trang phục không chỉ tạo nên vẻ đẹp duyên dáng mà còn chứa đựng câu chuyện về lịch sử, phong tục và đời sống tinh thần của cộng đồng. Giữa không gian núi rừng trong trẻo, tiếng hát then ngân vang hòa cùng tiếng cười trẻ thơ, tạo nên một bức tranh văn hóa gần gũi, giàu sức lay động.

Những làn điệu dân ca, điệu múa truyền thống được các em thể hiện bằng niềm say mê và tự hào, khiến ngôi trường trở thành một không gian văn hóa sống động. Ở đó, việc học được mở rộng qua trải nghiệm, qua từng bộ trang phục, câu hát và điệu múa được trao truyền. Trường Tiểu học Tân Lĩnh đang góp phần nuôi dưỡng tình yêu quê hương, ý thức gìn giữ bản sắc và niềm tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ vùng cao.

Bà Phạm Thanh Thuý chia sẻ: “Cứ ngày đầu tuần hoặc những dịp lễ tết, ngày đặc biệt, nhà trường tổ chức cho các em học sinh mặc trang phục dân tộc của các em học sinh đến trường, cùng với đó nhà trường cũng tổ chức và mời nghệ nhân để dạy học hát then của người dân tộc Tày hay múa điệu múa dân tộc cho các em học sinh. Cùng với đó là thành lập tại 4 điểm trường các câu lạc bộ hát và múa dân tộc Tày nhằm giúp các em học sinh có được kỹ năng và đặc biệt là bảo tồn văn hoá của chính nơi các em được sinh ra và lớn lên”.

Trao đổi với Phó Chủ tịch UBND xã Tân Lĩnh – ông Triệu Văn Huấn cho biết: “Việc gìn giữ trang phục truyền thống không chỉ là bảo tồn một sản phẩm văn hóa mà còn là giữ gìn những tri thức dân gian, phong tục và giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Hoạt động ấy vừa là sắc màu văn hóa địa phương vừa giúp bảo tồn giá trị tốt đẹp nơi đây.

Hiện nay, cùng với sự phát triển của đời sống xã hội, việc sử dụng trang phục truyền thống cũng có nhiều thay đổi. Trang phục hiện đại ngày càng phổ biến do thuận tiện trong lao động, học tập và sinh hoạt. Trang phục dân tộc chủ yếu được sử dụng trong những dịp lễ hội, ngày Tết, cưới hỏi, các hoạt động văn hóa, văn nghệ và sự kiện quan trọng của cộng đồng.

Theo chúng tôi, khó khăn lớn nhất trong việc bảo tồn trang phục truyền thống hiện nay là sự thay đổi về nhu cầu sử dụng và điều kiện sinh kế. Để làm ra một bộ trang phục thủ công cần nhiều thời gian, công sức, trong khi sản phẩm may sẵn vừa tiện lợi, vừa có giá thành phù hợp. Mặt khác, nghề truyền thống nếu không tạo được thu nhập ổn định thì khó thu hút thế hệ trẻ học hỏi và gắn bó lâu dài.

Vì vậy, muốn gìn giữ trang phục truyền thống một cách bền vững, bên cạnh tuyên truyền nâng cao nhận thức, cần tạo điều kiện để thế hệ trẻ hiểu, yêu quý, tự hào về bản sắc dân tộc và thấy được giá trị thiết thực của việc bảo tồn nghề truyền thống.

Xác định bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc là nhiệm vụ quan trọng trong xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, xã Tân Lĩnh quan tâm định hướng việc gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có trang phục của đồng bào dân tộc Tày.

Chúng tôi xác định công tác bảo tồn phải phát huy vai trò chủ thể của người dân, đồng thời có sự phối hợp của các thôn, các tổ chức đoàn thể, trường học và những người am hiểu văn hóa truyền thống.

Trước hết, cần chú trọng tuyên truyền, vận động Nhân dân gìn giữ trang phục dân tộc; khuyến khích sử dụng trang phục truyền thống trong các dịp lễ hội, sinh hoạt cộng đồng, giao lưu văn hóa, văn nghệ và những sự kiện phù hợp. Việc vận động được định hướng trên tinh thần tự nguyện, thiết thực, tránh hình thức.

Chỉ đạo các nhà trường phát động học sinh mặc trang phục dân tộc vào ngày chào cờ đầu tuần, các hoạt động, sự kiện văn hóa, văn nghệ, thể thao chào mừng các ngày lễ, kỷ niệm do nhà trường tổ chức.

Bên cạnh đó, xã định hướng phối hợp với Hội Liên hiệp Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, các trường học và cộng đồng dân cư để nghiên cứu tổ chức hoạt động trải nghiệm, truyền dạy kỹ năng may, thêu, tìm hiểu trang phục truyền thống cho phụ nữ, thanh thiếu niên và học sinh. Đồng thời, quan tâm rà soát những người còn nắm giữ kỹ thuật thủ công để có phương án lưu giữ, truyền dạy cho thế hệ sau.

Đối với việc thành lập câu lạc bộ, nhóm nghề hoặc tổ hợp tác may thêu, địa phương sẽ nghiên cứu trên cơ sở nhu cầu thực tế, khả năng duy trì hoạt động và thị trường tiêu thụ sản phẩm, bảo đảm mô hình hình thành phải phát huy hiệu quả thiết thực.

Quan điểm của chúng tôi là bảo tồn văn hóa phải đi vào thực chất, có sự tham gia của cộng đồng, có người tiếp nối và có những giá trị truyền thống được gìn giữ lâu dài. Bước đầu người dân đã tích cực mặc trang phục truyền thống, cảm thấy tự hào mà không còn e ngại.

Muốn bảo tồn trang phục truyền thống bền vững thì phải gắn việc giữ gìn bản sắc văn hóa với phát triển kinh tế, nâng cao đời sống của người dân. Khi nghề truyền thống có khả năng tạo việc làm, tăng thu nhập thì người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, sẽ có thêm động lực để học hỏi và tiếp nối."

Trong thời gian tới, xã Tân Lĩnh định hướng nghiên cứu gắn bảo tồn trang phục truyền thống của đồng bào Tày với phát triển văn hóa, du lịch cộng đồng phù hợp điều kiện thực tế địa phương. Trong đó, chú trọng các hoạt động giới thiệu, trải nghiệm trang phục dân tộc, tìm hiểu kỹ thuật dệt, nhuộm, thêu, may truyền thống; từng bước nghiên cứu phát triển sản phẩm thủ công, quà lưu niệm phục vụ du khách. Tại những nơi có điều kiện, có thể kết hợp với mô hình homestay, điểm trải nghiệm văn hóa để quảng bá hình ảnh con người và bản sắc văn hóa địa phương.

Không chỉ dạy múa và hát then, nhưng dịp đặc biệt hoặc ngày đầu tuần thì các em học sinh lại được mặc trang phục tuyền thống đến trường.

Tuy nhiên, phát triển sản phẩm phục vụ du lịch phải đi đôi với bảo tồn giá trị truyền thống, không chạy theo thương mại hóa làm mất đi nét đặc trưng vốn có. Cần phân biệt rõ trang phục truyền thống với sản phẩm cải tiến, sản phẩm lưu niệm; tôn trọng kiểu dáng, màu sắc, hoa văn và kỹ thuật đặc trưng đã được cộng đồng lưu giữ. Việc ứng dụng máy móc, công nghệ hiện đại cần có sự chọn lọc, không làm sai lệch bản sắc văn hóa dân tộc.

Về định hướng lâu dài, ông Triệu Văn Huấn cho rằng, "xã Tân Lĩnh tập trung vào ba nhiệm vụ trọng tâm: bảo tồn tri thức và phát huy vai trò của người nắm giữ nghề truyền thống; tăng cường giáo dục, truyền dạy văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ; gắn bảo tồn với phát triển sản phẩm, tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân.

Đồng thời, xã sẽ chủ động rà soát, đề xuất lồng ghép các nguồn lực từ chương trình mục tiêu quốc gia và những chính sách hỗ trợ phù hợp để triển khai hoạt động bảo tồn văn hóa, truyền dạy nghề, phát triển sản phẩm thủ công và du lịch cộng đồng theo đúng quy định.

Chúng tôi xác định người dân phải là chủ thể của quá trình bảo tồn và được hưởng lợi từ những giá trị văn hóa do chính cộng đồng gìn giữ. Đặc biệt, cần khơi dậy niềm tự hào dân tộc trong thế hệ trẻ, để các em không chỉ biết đến trang phục truyền thống qua những dịp lễ hội mà còn hiểu được ý nghĩa, giá trị và có trách nhiệm tiếp nối.

Giữ gìn trang phục truyền thống không chỉ là giữ lại một bộ quần áo, mà còn là giữ gìn bản sắc văn hóa, tri thức của cha ông và niềm tự hào dân tộc. Đây cũng là mục tiêu mà xã Tân Lĩnh hướng tới trong quá trình bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển kinh tế - xã hội của địa phương."

Năm 2026, UBND xã Tân Lĩnh đã ban hành Kế hoạch số 58/KH-UBND ngày 03/4/2026 về thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững và xây dựng nông thôn mới trên địa bàn xã Tân Lĩnh năm 2026; Kế hoạch số 160/KH-UBND ngày 08/7/2026 về Thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 (giai đoạn I: từ năm 2021 đến năm 2025) trên địa bàn xã Tân Lĩnh năm 2026.

UBND xã Tân Lĩnh đã chỉ đạo các cơ quan, đơn vị đang khẩn trương triển khai các bước theo quy định như xây dựng kế hoạch chi tiết, lập dự toán chi tiết, xác định đối tượng thụ hưởng và chuẩn bị các điều kiện cần thiết để tổ chức thực hiện các nội dung của Chương trình, cam kết đến hết tháng 1/2027, luỹ kế giải ngân là 13,520020 tỷ đồng, đạt 100% kế hoạch đề ra.