Khơi dậy sức sáng tạo từ di sản gốm Chăm

Cuộc thi “Thiết kế sản phẩm gốm của người Chăm” năm 2026 không chỉ là hoạt động tìm kiếm những mẫu sản phẩm mới mà còn mở ra cơ hội kết nối di sản với đời sống đương đại

Từ đôi bàn tay khéo léo của những nghệ nhân Chăm, gốm Bàu Trúc lưu giữ tri thức dân gian, kỹ thuật chế tác và bản sắc văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Cuộc thi “Thiết kế sản phẩm gốm của người Chăm” năm 2026 do UBND tỉnh Khánh Hòa tổ chức kỳ vọng mở ra hướng tiếp cận mới, kết nối giá trị truyền thống với tư duy sáng tạo hiện đại, đưa sản phẩm gốm đến gần hơn với thị trường và du khách.

Giữ truyền thống, khơi nguồn sáng tạo mới

Giữa nhịp sống hiện đại, làng gốm Chăm Bàu Trúc (xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa) vẫn lưu giữ phương thức chế tác thủ công độc đáo. Mỗi sản phẩm được tạo nên từ đôi bàn tay, kinh nghiệm và cảm quan thẩm mỹ của người nghệ nhân.

Không chỉ mang giá trị sử dụng, mỗi chiếc bình, chiếc chum hay sản phẩm trang trí còn chứa đựng những câu chuyện về văn hóa, phong tục và đời sống của cộng đồng người Chăm. Tuy nhiên, trước sự thay đổi của thị trường và nhu cầu tiêu dùng, nghề gốm truyền thống đang đứng trước yêu cầu đổi mới để thích ứng, đồng thời bảo tồn những giá trị cốt lõi của di sản.

Điểm đặc sắc làm nên giá trị của gốm Bàu Trúc là kỹ thuật chế tác hoàn toàn bằng tay, không sử dụng bàn xoay. Người nghệ nhân di chuyển quanh khối đất, dùng đôi tay khéo léo vuốt, nắn từng lớp đất để tạo hình sản phẩm.

Sau công đoạn tạo hình, gốm được trang trí bằng những hoa văn, họa tiết mang dấu ấn văn hóa Chăm, phơi khô rồi nung ngoài trời bằng củi, rơm. Phương thức chế tác thủ công này tạo nên nét riêng, khiến mỗi sản phẩm có hình dáng, màu sắc và đường nét không hoàn toàn giống nhau.

Từ đôi bàn tay khéo léo của những nghệ nhân Chăm, gốm Bàu Trúc lưu giữ tri thức dân gian, kỹ thuật chế tác và bản sắc văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ

Nghề gốm Bàu Trúc còn gắn liền với vai trò của người phụ nữ Chăm trong việc gìn giữ, thực hành và trao truyền kỹ thuật chế tác. Từ nhỏ, nhiều bé gái đã được làm quen với đất sét, học cách nhào đất, nắn gốm dưới sự hướng dẫn của bà, mẹ. Vì thế, nghề không chỉ được trao truyền qua các lớp học mà còn hiện diện trong đời sống gia đình, cộng đồng, trở thành một phần bản sắc văn hóa của người Chăm.

Ngày 29.11.2022, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Sự kiện này khẳng định giá trị đặc sắc của di sản, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo vệ kỹ thuật truyền thống, duy trì lực lượng thực hành và tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục gắn bó với nghề.

Thực tế cho thấy, bảo tồn di sản không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ kỹ thuật hay tổ chức các hoạt động trình diễn. Theo số liệu được công bố tại Hội thảo khoa học về bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật làm gốm của người Chăm tổ chức tại Khánh Hòa tháng 10.2026, năm 2024, làng gốm Bàu Trúc còn khoảng 360 người thực hành nghề, trong đó chỉ có 6 nghệ nhân có khả năng truyền dạy. Cùng với đó, những khó khăn về nguồn nguyên liệu, đầu ra sản phẩm và sức hấp dẫn của nghề đối với thế hệ trẻ đang đặt ra nhiều thách thức cho công tác bảo tồn.

Trong bối cảnh đó, cuộc thi “Thiết kế sản phẩm gốm của người Chăm” năm 2026 được tổ chức nhằm khuyến khích các ý tưởng sáng tạo trên nền tảng kỹ thuật và giá trị văn hóa truyền thống. Không chỉ tìm kiếm những mẫu sản phẩm mới, cuộc thi còn hướng đến đổi mới tư duy thiết kế, đa dạng hóa sản phẩm và nâng cao khả năng ứng dụng của gốm Chăm trong đời sống đương đại.

Cuộc thi “Thiết kế sản phẩm gốm của người Chăm” năm 2026 kỳ vọng mở ra hướng tiếp cận mới, kết nối giá trị truyền thống với tư duy sáng tạo hiện đại, đưa sản phẩm gốm đến gần hơn với thị trường và du khách

Theo bà Thái Thị Lệ Hằng - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Khánh Hòa, Cuộc thi là hoạt động cụ thể nhằm đưa các mục tiêu của Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản giai đoạn 2025 - 2028 và những năm tiếp theo vào thực tiễn.

Quan điểm đặt ra là làm mới sản phẩm không đồng nghĩa với thay đổi bản chất hay làm mất đi những giá trị truyền thống của nghề gốm. Điều quan trọng là khai thác các đặc trưng vốn có, từ kỹ thuật tạo hình, hoa văn, họa tiết, màu sắc đến kinh nghiệm của nghệ nhân, kết hợp với tư duy thiết kế hiện đại để tạo ra những sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu đương đại.

Đáng chú ý, Cuộc thi mở rộng đối tượng tham gia, từ nghệ nhân, thợ thủ công đến nhà thiết kế, họa sĩ, kiến trúc sư, giảng viên, sinh viên, doanh nghiệp và các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước. Sự kết hợp giữa tri thức, kinh nghiệm của người làm nghề với góc nhìn sáng tạo của đội ngũ thiết kế được kỳ vọng tạo ra những sản phẩm vừa giữ được bản sắc văn hóa Chăm, vừa đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng.

Từ những sản phẩm gốm truyền thống, Cuộc thi khuyến khích phát triển thêm các dòng quà tặng, đồ lưu niệm, đồ gia dụng, sản phẩm trang trí, mỹ thuật và sản phẩm phục vụ du lịch. Qua đó, gốm Chăm có cơ hội mở rộng không gian ứng dụng, tiếp cận những phân khúc thị trường mới mà vẫn giữ được dấu ấn riêng của làng nghề.

Để ý tưởng sáng tạo trở thành sinh kế từ di sản

Một trong những yêu cầu quan trọng đặt ra đối với Cuộc thi không chỉ là tìm kiếm, tôn vinh những mẫu thiết kế đẹp mà còn phải tạo được con đường để các ý tưởng đi vào sản xuất và đời sống. Bởi từ một bản thiết kế đến sản phẩm có thể thương mại hóa là cả quá trình cần tính toán nhiều yếu tố, từ kỹ thuật chế tác, nguồn nguyên liệu, chi phí sản xuất đến công năng và khả năng tiêu thụ.

Bên cạnh phát triển sản phẩm, gắn kết nghề gốm với du lịch văn hóa và trải nghiệm làng nghề được xem là hướng đi giàu tiềm năng đang được tỉnh Khánh hòa hướng đến

Theo bà Thái Thị Lệ Hằng, Ban tổ chức đã đưa nội dung kết nối tác giả với nghệ nhân, hợp tác xã và cơ sở sản xuất vào kế hoạch triển khai cuộc thi. Đối với những tác phẩm được lựa chọn vào vòng chung khảo, khi tác giả có nhu cầu, Ban tổ chức sẽ hỗ trợ kết nối để các bên trao đổi, nghiên cứu và hoàn thiện sản phẩm thực tế hoặc mô hình sản phẩm.

Sau cuộc thi, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ phối hợp với các Sở, ngành, địa phương và đơn vị liên quan hỗ trợ kết nối những ý tưởng tiềm năng với nghệ nhân, hợp tác xã, cơ sở sản xuất tại làng nghề để nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm.

Đồng thời, phối hợp với ngành Công Thương tổ chức quảng bá thông qua hội chợ, triển lãm, xúc tiến thương mại và các chương trình giới thiệu sản phẩm đặc trưng của địa phương. Công tác hướng dẫn bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong thiết kế, sản xuất cũng được quan tâm.

Bên cạnh phát triển sản phẩm, gắn kết nghề gốm với du lịch văn hóa và trải nghiệm làng nghề được xem là hướng đi giàu tiềm năng.

Bàu Trúc không chỉ hấp dẫn bởi những sản phẩm gốm độc đáo mà còn bởi không gian văn hóa, câu chuyện nghề và kỹ thuật chế tác được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đến đây, du khách có thể tìm hiểu quy trình làm gốm, quan sát nghệ nhân tạo hình sản phẩm bằng tay, trải nghiệm một số công đoạn chế tác và khám phá nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng người Chăm.

Thời gian qua, địa phương đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Tỉnh Khánh Hòa cũng phê duyệt Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật làm gốm của người Chăm giai đoạn 2025 - 2028 và những năm tiếp theo, với tổng kinh phí dự kiến hơn 205 tỉ đồng.

Đây là nguồn kinh phí dành cho tổng thể các nhiệm vụ của Đề án, không phải kinh phí riêng cho cuộc thi thiết kế sản phẩm gốm. Các nhiệm vụ trọng tâm tập trung vào truyền dạy nghề, bảo đảm nguồn nguyên liệu, phát triển sản phẩm, quảng bá di sản, gắn bảo tồn với du lịch và sinh kế cộng đồng.

Khách du lịch thích thú trải nghiệm, tìm hiểu về kỹ thuật chế tác gốm Chăm truyền thống tại Tháp Bà Ponagar Nha Trang

Đáng chú ý, lượng khách du lịch đến làng gốm Bàu Trúc tăng từ hơn 11.000 lượt năm 2023 lên hơn 17.000 lượt năm 2025. Đây là tín hiệu tích cực về sức hấp dẫn của di sản đối với du khách, đồng thời mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với nghề truyền thống.

Tuy nhiên, để những cơ hội đó trở thành động lực phát triển lâu dài, cần có sự kết nối thực chất giữa nghệ nhân, người sáng tạo, cơ sở sản xuất, doanh nghiệp và đơn vị lữ hành.

Các sản phẩm mới phải được nghiên cứu trên cơ sở tôn trọng kỹ thuật truyền thống, bảo đảm nhận diện rõ giá trị di sản, tránh chạy theo thị hiếu thị trường mà làm phai nhạt bản sắc vốn có. Cùng với đó, việc bảo đảm nguồn nguyên liệu, không gian thực hành, điều kiện sản xuất và chính sách hỗ trợ nghệ nhân cần được triển khai đồng bộ.

Cuộc thi “Thiết kế sản phẩm gốm của người Chăm” năm 2026 vì thế không chỉ là hoạt động tìm kiếm những mẫu sản phẩm mới mà còn mở ra cơ hội kết nối di sản với đời sống đương đại.

Khi những ý tưởng sáng tạo được chuyển hóa thành sản phẩm có giá trị sử dụng, được thị trường đón nhận và mang lại thu nhập cho người làm nghề, di sản sẽ có thêm động lực để tiếp tục được thực hành, trao truyền.

Giữ nghề không chỉ là lưu giữ những sản phẩm gốm mang dấu ấn thời gian, mà quan trọng hơn là gìn giữ bàn tay, tri thức và niềm tự hào của những người đang ngày ngày tạo hình cho đất.

Đó cũng là con đường để gốm Chăm Bàu Trúc tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, vừa bảo tồn bản sắc văn hóa, vừa tạo sinh kế cho cộng đồng và đóng góp vào phát triển du lịch, kinh tế địa phương.