Giới trẻ đưa làng nghề truyền thống lên không gian số

Đôi bàn tay giữ nghề, công nghệ giữ nhịp sống

Sinh ra trong gia đình 4 thế hệ làm quạt, hơn nửa thế kỷ gắn bó, ông Nguyễn Quang Hồng thành thạo mọi kỹ thuật thủ công, từ ngâm tre, chẻ nan đến phất quạt (dán quạt) tạo hình. Đằng sau đó là hành trình gìn giữ di sản nhiều nhọc nhằn, khi ông Hồng chứng kiến đủ thăng trầm của làng nghề. Với sự phát triển mạnh mẽ của quạt điện, năm 2010, nhiều gia đình làm quạt giấy ở Chàng Sơn bỏ nghề, phá tre, đốt giấy.

Trước những thách thức đó, ông Hồng luôn trăn trở làm sao vừa giữ được giá trị truyền thống, vừa đưa sản phẩm ra thị trường để đảm bảo thu nhập cho người dân.

Bước ngoặt đến khi con trai Nguyễn Thành Long (sinh năm 2002) tốt nghiệp đại học, trở về nối nghiệp. Trước đây, ông Hồng chủ yếu làm sản phẩm mang tính lưu giữ giá trị, nhưng khi con trai ngỏ ý muốn theo nghề, ông nhận ra cần thay đổi để tạo hướng đi lâu dài. Nếu tiếp tục làm thủ công hoàn toàn, thu nhập thấp sẽ khó giữ chân người trẻ. Từ đó, hai bố con bắt đầu hành trình tìm kiếm công nghệ phù hợp, trong nước đến nước ngoài.

Nghệ nhân Nguyễn Quang Hồng giới thiệu kỹ thuật phất quạt. Ảnh: NVCC

Theo ông Hồng, trong bối cảnh thị trường Việt Nam nhỏ, không thể sản xuất đại trà như nước ngoài, bài toán khó nhất là chọn đúng công nghệ cho từng công đoạn. Là người tiên phong, ông Hồng và con trai không có mô hình tham chiếu, buộc phải thử nghiệm nhiều lần, chấp nhận những khoản đầu tư thất bại lên tới hàng trăm triệu, thậm chí tiền tỷ.

Đối với người trẻ như Thành Long, thời điểm bắt đầu là khoảng thời gian khó quên. Thành Long nhớ lại: “Thời gian đầu, tôi thấy rất áp lực. Có lúc máy móc hỏng mà không biết sửa, bản thân rất hoảng loạn và muốn bỏ cuộc. Nhưng càng làm, tôi càng học được cách bình tĩnh và vững chãi hơn”.

Tốt nghiệp ngành Kinh tế, Nguyễn Thành Long vừa học hỏi kỹ thuật vừa áp dụng kiến thức ở giảng đường để tối ưu quy trình làm việc và nâng cao hiệu quả sản xuất. Ảnh: Tuyết Linh

Từ những thử nghiệm ban đầu, xưởng quạt Từ Tâm dần hình thành, vừa giữ được kỹ thuật truyền thống, vừa tìm lối đi mới để tồn tại. Hiện tại, khoảng 50% công đoạn sản xuất tại xưởng đã được cơ giới hóa với các máy móc hiện đại.

Công nghệ in chuyển nhiệt kỹ thuật số giúp họa tiết thể hiện sắc nét trên vải, tạo dấu ấn riêng cho mỗi chiếc quạt. Không còn giới hạn ở chất liệu giấy, quạt Chàng Sơn được mở rộng sang vải, lụa phi bóng,…kết hợp với máy ép chuyển nhiệt để vừa giữ nét truyền thống, vừa mang hơi thở hiện đại. Bên cạnh đó, công nghệ laser còn cho phép biến tấu nan quạt từ dáng thẳng sang các thiết kế cách điệu như lượn sóng, đục lỗ hay khắc họa tiết.

“Nhờ ứng dụng công nghệ, mỗi ngày xưởng có thể in khoảng 1.000 chiếc quạt, sản lượng ổn định hơn và mẫu mã cũng đa dạng hơn trước”, Thành Long cho biết. Tuy vậy, một nửa quy trình vẫn phụ thuộc vào đôi tay người thợ lâu năm, đặc biệt ở công đoạn phất quạt. Từng thao tác dán, miết, chỉnh nan đều phụ thuộc vào cảm giác và sự dứt khoát của người thợ, điều mà không máy móc nào có thể thay thế.

Máy in kỹ thuật số sẽ in thiết kế trên giấy, sau đó, thợ trong xưởng sẽ dùng máy ép chuyển nhiệt để in hình lên vải. Ảnh: Tuyết Linh

Ông Hồng nhấn mạnh: “Chỉ cần dán lệch một chút sẽ làm nhăn giấy, kênh nan. Chiếc quạt không thể gấp lại và xòe tròn. Công nghệ giúp tăng năng suất, đôi tay người thợ vẫn giữ vai trò quyết định trong việc tạo nên và giữ lấy giá trị cốt lõi của chiếc quạt Chàng Sơn”.

Khi nghề truyền thống lên không gian số

Với những người trẻ như Thành Long, hồn cốt của chiếc quạt Chàng Sơn không chỉ là kỹ thuật mà còn là những câu chuyện được truyền lại qua nhiều thế hệ. Thành Long chia sẻ: “Ký ức đầu tiên của tôi là những ngày phụ gia đình chuẩn bị nguyên liệu và nghe cha mẹ kể về thời của ông bà. Đó là chuyến mang quạt đi hội lúc sáng sớm, đông đến mức phải trèo lên cây, dùng dây thừng thả quạt xuống, kéo tiền lên. Tự hào hơn khi biết quạt Chàng Sơn từng được mang sang Pháp triển lãm”.

Từ những ký ức đó, Long cùng Mai Hằng và bạn bè lập kênh TikTok “Xưởng quạt Từ Tâm”, kể chuyện làng nghề theo cách gần gũi với người trẻ. Không đi sâu vào lối kể lịch sử thuần túy, nhóm lựa chọn góc nhìn đời sống, lồng ghép xu hướng hiện đại nhưng vẫn giữ tinh thần văn hóa.

Mai Hằng chia sẻ: “Sống giữa làng nghề, xung quanh đều là nghệ nhân nên tôi có điều kiện học hỏi từ sớm. Tôi chủ động hỏi các bác trong làng, tìm hiểu kỹ về lịch sử, kỹ thuật và câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm. Không chỉ dừng lại ở bán hàng, tôi muốn lan tỏa giá trị văn hóa ẩn sâu trong từng chiếc quạt”.

Mai Hằng (bên phải) cùng bạn tất bật chuẩn bị đạo cụ trước giờ ghi hình. Ảnh: NVCC

Nhờ đó, xưởng quạt Từ Tâm bắt đầu nhận được nhiều đơn đặt hàng từ các bạn trẻ. Nổi bật chính là đơn hàng từ những người hâm mộ chương trình “Anh trai vượt ngàn chông gai” với hơn 10 mẫu quạt độc đáo, tạo nên bộ sưu tập “Gai con”. Trong thời gian diễn ra chương trình, đơn hàng được đặt liên tục với số lượng lên tới 300-500 chiếc quạt/đơn.

Đơn hàng chiếc quạt của cộng đồng người hâm mộ Nhà Tinh Hoa chương trình “Anh trai vượt ngàn chông gai”. Ảnh: NVCC

Kênh TikTok “Xưởng quạt Từ Tâm” không chỉ giới thiệu quạt Chàng Sơn, mà lan tỏa những góc nhìn thú vị về văn hóa, thu hút hàng trăm nghìn lượt tương tác. Ảnh chụp màn hình

Không chỉ là hiệu ứng nhất thời, lượng đơn hàng dần ổn định theo thời gian và tăng mạnh vào những dịp đặc biệt. Riêng dịp Quốc khánh 2-9, hơn 20.000 chiếc quạt được xuất xưởng, có mặt tại nhiều tỉnh, thành. Giờ đây, những chiếc quạt Chàng Sơn không chỉ có mặt trong nước mà vượt Thái Bình Dương xuất hiện ở đảo Hawaii (Hoa Kỳ).

Nghệ nhân Nguyễn Quang Hồng tự hào: “Các bạn trẻ rất nhanh nhạy, sáng tạo và sẵn sàng thử nghiệm trong việc tiếp cận công nghệ và thị trường. Người trẻ học kỹ thuật gốc của nghề, chúng tôi cũng học ở các bạn tinh thần dám nghĩ, dám làm. Tôi kỳ vọng thế hệ trẻ sẽ đưa nghề đi xa hơn và phát triển hơn nữa”.

Từ nền tảng trực tuyến, xưởng quạt Từ Tâm mong muốn mở rộng sang các hoạt động bán lẻ, trải nghiệm trực tiếp, kết hợp sản xuất với du lịch làng nghề. Khi đó, người trẻ không chỉ dừng lại ở việc xem, mà có thể trực tiếp tham gia, chạm vào và hiểu hơn về nét đẹp văn hóa của dân tộc.