Giữ 'căn cước' trong dòng chảy hội nhập

Trầm tích làm nên bản sắc

Quảng Trị là mảnh đất hội tụ của nhiều không gian văn hóa, từ biển, đồng bằng đến miền núi; từ những làng quê lâu đời đến các đô thị đang chuyển mình; từ văn hóa cộng đồng đến những di sản gắn với lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc và khát vọng hòa bình. Mỗi vùng đất mang theo những phong tục, tập quán, lễ hội, nghệ thuật trình diễn dân gian, nghề truyền thống và ký ức riêng, tạo nên một diện mạo văn hóa đa dạng nhưng được kết nối bởi những giá trị chung của con người trên vùng đất này.

Toàn tỉnh hiện có 647 di tích với 746 điểm di tích thành phần được xếp hạng các cấp, gồm 5 di tích quốc gia đặc biệt, 69 di tích quốc gia và 573 di tích cấp tỉnh. Trong đó có những địa danh mang tầm vóc đặc biệt, như: Đường Trường Sơn-đường Hồ Chí Minh, Thành Cổ Quảng Trị, đôi bờ Hiền Lương-Bến Hải, địa đạo Vịnh Mốc và hệ thống làng hầm Vĩnh Linh, sân bay Tà Cơn, nhà tù Lao Bảo, hệ thống giếng cổ Gio An cùng Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn và Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Đường 9.

Các điểm di tích lịch sử trở thành điểm đến thu hút khách du lịch trong và ngoài nước - Ảnh: D.H

Những di tích ấy là “địa chỉ ký ức”, lưu giữ ký ức lịch sử qua những câu chuyện về chiến tranh, sự hy sinh, lòng yêu nước và khát vọng hòa bình. Cùng với di sản vật thể, Quảng Trị còn có 2 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh và 18 di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đó là những lễ hội, loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian, phong tục, tập quán được hình thành và trao truyền trong đời sống cộng đồng.

Những năm qua, Quảng Trị chú trọng phát huy vai trò của chủ thể văn hóa thông qua việc duy trì các câu lạc bộ văn hóa dân gian, đội văn nghệ truyền thống, thực hiện chính sách đối với nghệ nhân, đồng thời lồng ghép bảo tồn di sản với hoạt động văn hóa, du lịch và sinh hoạt cộng đồng. Dự án 6 về bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch cũng mở thêm cơ hội để cộng đồng trực tiếp tham gia vào quá trình gìn giữ và phát huy di sản.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Đặng Thị Kim Liên, trong đời sống cộng đồng vẫn còn nhiều giá trị chưa được nhận diện, khai phá và trao truyền đầy đủ. Việc bảo tồn cần bắt đầu từ chính cộng đồng, từ việc đi sâu vào đời sống để sưu tầm, tư liệu hóa, làm rõ những giá trị đang tồn tại; đồng thời tận dụng công nghệ để mở rộng không gian lưu giữ, giới thiệu và truyền dạy văn hóa dân gian.

Văn hóa là nguồn lực nội sinh

“Giữ bản sắc văn hóa là chúng ta phải bảo vệ được giá trị về vật chất và tinh thần tốt đẹp, tính độc đáo của văn hóa; đồng thời khẳng định cái riêng, tính độc lập, từ đó tạo ra sức mạnh và gắn kết với cộng đồng”, ông Lê Minh Tuấn, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trao đổi.

Theo ông, trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, văn hóa cần được nhìn nhận là nguồn lực nội sinh quan trọng của quá trình phát triển. Quảng Trị có hệ thống di sản lịch sử, văn hóa phong phú, những giá trị truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ và đặc biệt là phẩm chất tốt đẹp của con người được hun đúc từ lịch sử, như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, nghĩa tình, cần cù và sáng tạo.

Nhiều lễ hội truyền thống vẫn được các địa phương bảo tồn và phát huy giá trị - Ảnh: D.H

“Điều quan trọng là chúng ta không bảo tồn văn hóa theo cách đóng khung quá khứ. Di sản phải tiếp tục sống trong cộng đồng, được thế hệ trẻ tiếp nhận, sáng tạo và trao truyền bằng những phương thức phù hợp với thời đại. Những giá trị văn hóa truyền thống cần được kết nối với giáo dục, du lịch, truyền thông, công nghiệp văn hóa và không gian số để tạo ra cách tiếp cận mới, giúp văn hóa đến gần hơn với công chúng và mở rộng khả năng lan tỏa. Khi người dân hiểu, tự hào và trở thành chủ thể của văn hóa, bản sắc sẽ trở thành sức mạnh mềm, tạo nên sự khác biệt và lợi thế của Quảng Trị trong quá trình hội nhập”, ông Lê Minh Tuấn chia sẻ.

Thực tế thời gian qua trên địa bàn tỉnh Quảng Trị cho thấy, những câu chuyện lịch sử, di sản văn hóa và giá trị cộng đồng có thể trở thành chất liệu cho du lịch, giáo dục, truyền thông và công nghiệp sáng tạo. Nhiều di tích văn hóa, lịch sử trên địa bàn tỉnh trở thành điểm đến hấp dẫn du khách. Nhiều lễ hội đã tạo nên sức hút đặc biệt, níu chân lữ khách… Đây là cách để tạo nên một vòng tròn phát triển trong đó di sản tạo ra giá trị kinh tế, xã hội; nguồn lực từ phát triển quay trở lại hỗ trợ cộng đồng và công tác bảo tồn.

Con người là chủ thể

Nếu di sản là ký ức của một vùng đất thì con người là chủ thể làm cho những ký ức ấy tiếp tục sống động. Vì vậy, xây dựng con người phải là điểm đến của mọi chính sách văn hóa. Cùng với bảo tồn di sản, xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở tạo nên nền tảng để những giá trị ấy tiếp tục được nuôi dưỡng. Năm 2025, phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” được triển khai mạnh mẽ trên toàn tỉnh với 84,2% thôn, tổ dân phố được tặng danh hiệu văn hóa. Hệ thống thiết chế văn hóa tiếp tục được củng cố.

Phía sau những con số ấy là nhiều chuyển biến trong đời sống: Giữ gìn môi trường, xây dựng nếp sống văn minh, chăm lo khuyến học, phát huy tinh thần cộng đồng, từng bước loại bỏ hủ tục và vun đắp giá trị tốt đẹp của gia đình, dòng họ, làng xóm. Đó cũng là nền tảng để xây dựng con người Quảng Trị trong thời kỳ mới.

Những phẩm chất như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, nghĩa tình, cần cù, trung thực, tự lực, tự cường đã được hun đúc qua lịch sử và trở thành những giá trị đáng quý của con người Quảng Trị. Trong thời kỳ hội nhập, những giá trị ấy cần được tiếp nối bằng năng lực sáng tạo, khả năng thích ứng, tư duy số và tinh thần chủ động hội nhập. Một người trẻ làm du lịch từ câu chuyện quê hương, một nghệ nhân truyền dạy dân ca, một doanh nghiệp đưa sản phẩm địa phương ra thị trường hay một nhà sáng tạo kể câu chuyện lịch sử bằng ngôn ngữ số… đều đang góp phần làm mới văn hóa từ chính đời sống hôm nay.

Sau sáp nhập, Quảng Trị có cơ hội định hình một không gian văn hóa rộng lớn hơn. Nhưng bản sắc không tự nhiên hình thành từ sự cộng gộp của những di sản. Bản sắc chỉ trở thành sức mạnh khi con người nhận diện, trân trọng và tiếp tục sáng tạo từ những giá trị của mình. Hội nhập vì thế không phải lựa chọn giữa truyền thống và hiện đại. Đó là khả năng mang những giá trị tốt đẹp của quá khứ bước vào hiện tại bằng tư duy mới; để thế hệ trẻ có thể đi xa mà không quên nguồn cội, để di sản được bảo tồn nhưng không đứng yên, để văn hóa được làm mới nhưng không mất đi “căn cước” của mình.