Giữ gìn ngôn ngữ, trao truyền giá trị cho tương lai

Mảnh đất sét nung khắc chữ hình nêm được trưng bày tại bảo tàng ở Anh. Ảnh: Reuters

Thế giới ngôn ngữ rộng lớn

Nghiên cứu được công bố trên Science sử dụng mô hình toán học kết hợp dữ liệu ngôn ngữ học và nhân khẩu học để tái dựng lịch sử ngôn ngữ trong khoảng 12.000 năm, từ cuối Kỷ Băng hà đến nay. Dựa trên dữ liệu của cộng đồng săn bắt - hái lượm tại châu Phi, Nam Mỹ và Đông Nam Á, giới nghiên cứu ước tính nhân loại khi đó có thể sử dụng hơn 6.000 ngôn ngữ.

Khi dân số gia tăng và các cộng đồng dần chuyển sang lối sống định cư, sự phân hóa về không gian và văn hóa tiếp tục thúc đẩy quá trình hình thành, phát triển của nhiều ngôn ngữ mới. Số lượng ngôn ngữ từng lên đến con số 30.000 - 75.000, qua đó cho thấy bức tranh đồ sộ và đa dạng về ngôn ngữ cũng như văn hóa.

Vô số ngôn ngữ lớn nhỏ xuất hiện rồi biến mất, bao gồm tiếng Sumer, tiếng Hittite, tiếng Akkad và tiếng Etruscan; các ngôn ngữ ở Ai Cập và Trung Quốc cổ đại… Sự xuất hiện của chữ viết cũng đánh dấu bước ngoặt quan trọng. Tiếng Sumer được ghi bằng chữ hình nêm vào thiên niên kỷ thứ 4 trước Công nguyên là một trong những hệ chữ viết sớm nhất trong lịch sử loài người.

Qua hàng nghìn năm, số lượng ngôn ngữ dần thu hẹp dưới tác động của biến đổi về xã hội, dân cư và giao lưu văn hóa. Theo Japan Times, khi các cộng đồng mở rộng quan hệ và tương tác, những ngôn ngữ có phạm vi sử dụng rộng hơn có xu hướng thay thế tiếng nói của các nhóm dân cư nhỏ. Một ngôn ngữ lớn dần trở thành phương tiện giao tiếp chủ đạo trong giáo dục, thương mại, hành chính và đời sống xã hội, khiến ngôn ngữ của các cộng đồng nhỏ hơn ngày càng ít được sử dụng.

Dẫu vậy, “biến mất” không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với sự kết thúc. Bởi, nhiều ngôn ngữ cổ phát triển và biến đổi thành những ngôn ngữ mới. Chẳng hạn, tiếng Latinh của La Mã cổ đại chuyển hóa thành các ngôn ngữ hiện đại như tiếng Pháp, tiếng Ý và tiếng Tây Ban Nha. Điều này phản ánh dòng chảy lịch sử về sự tiến hóa và tái sinh của ngôn ngữ.

Bảo tồn kho báu văn hóa

Khoảng 7.500 ngôn ngữ hiện được sử dụng toàn cầu. Tiếng Anh, Quan thoại, Hindi, Tây Ban Nha, Ả Rập và Pháp là những ngôn ngữ phổ biến nhất. Song, sự phân bố số lượng người sử dụng lại không đồng đều. Theo Science, 90% dân số thế giới sử dụng chỉ 10% số ngôn ngữ hiện nay.

Mỗi ngôn ngữ chứa đựng ký ức, tri thức và cách một cộng đồng nhìn nhận thế giới. Từ tên gọi các loài cây, phương pháp canh tác, câu chuyện dân gian đến những cách diễn đạt không có từ tương đương trong ngôn ngữ khác, nhiều thông tin có giá trị có thể được lưu giữ trong chính ngôn ngữ đó.

Japan Times dẫn lời giáo sư ngôn ngữ học Claire Bowern tại Đại học Yale (Mỹ) nhận định: “Ngôn ngữ cung cấp cho các nhà khoa học những thông tin quý giá về quá khứ, từ nơi con người từng sinh sống đến những phương thức trao đổi; đồng thời mở cánh cửa tìm hiểu tư duy con người”.

Liên hợp quốc ước tính, cứ hai tuần lại có một ngôn ngữ bản địa biến mất và một nửa số ngôn ngữ trên thế giới sẽ không còn tồn tại vào năm 2100. Do vậy, việc phục hồi, bảo tồn và phát huy mọi ngôn ngữ của nhân loại là điều rất quan trọng.

Giáo dục đa ngôn ngữ thúc đẩy hòa nhập xã hội, với quyền lợi của mọi cá nhân đều được bảo đảm. Đồng thời đóng vai trò là trụ cột trong việc gìn giữ các ngôn ngữ thiểu số, ngôn ngữ của người bản địa và các ngôn ngữ không chiếm ưu thế.

Đáng chú ý, trí tuệ nhân tạo (AI) và robot mở hướng đi mới trong công tác bảo tồn. Theo CNN, robot SkoBot hoạt động như “người bạn học ngôn ngữ” dành cho trẻ em. Khi trẻ nói một từ tiếng Anh, AI sẽ nhận diện giọng nói, sau đó robot phát lại từ tương ứng bằng ngôn ngữ bản địa của cộng đồng. Các nhà ngôn ngữ học sử dụng nền tảng Common Voice để xây dựng dữ liệu nguồn mở với hàng nghìn từ và bản ghi âm bằng 31 ngôn ngữ châu Phi.

Những dữ liệu này có thể trở thành nền tảng phát triển hệ thống nhận diện giọng nói và công cụ AI phù hợp hơn với các cộng đồng ngôn ngữ nhỏ. Công nghệ chỉ có thể mở ra cơ hội, còn sức sống của một ngôn ngữ vẫn bắt nguồn từ chính cộng đồng sử dụng. Mỗi tiếng nói được gìn giữ hôm nay chính là một phần di sản của nhân loại trao truyền cho tương lai.