Giữ 'hồn cốt' để cải lương tiếp tục sống cùng thời đại

Quang cảnh toạ đàm.

Chương trình do Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật  - Ban Tuyên giáo Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp Đài Phát thanh và Truyền hình Thành phố - Hãng phim TFS tổ chức, với sự tham gia của các nhà nghiên cứu, nhà lý luận, soạn giả, nghệ sĩ, nhà giáo dục, giáo viên, học sinh, sinh viên. Tọa đàm tập trung vào tính tổng hợp của sân khấu cải lương, tâm lý tiếp nhận của người trẻ, chức năng giáo dục, mối quan hệ giữa chính sử và sáng tạo nghệ thuật, cũng như vấn đề "tái mã hóa" di sản trong đời sống đương đại.

TS. Mai Mỹ Duyên (trường Đại học Văn hoá Thành phố Hồ Chí Minh) chia sẻ: cải lương là loại hình nghệ thuật tổng hợp.

Từ góc độ nghiên cứu, Tiến sĩ Mai Mỹ Duyên (trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, cải lương là nghệ thuật tổng hợp, bao gồm văn học thông qua kịch bản, diễn xuất, âm nhạc, mỹ thuật sân khấu cùng nhiều yếu tố kỹ thuật như âm thanh, ánh sáng. Tuy nhiên, âm nhạc vẫn là "hạt nhân" cốt lõi, tạo nên bản sắc để cải lương khác với những loại hình sân khấu khác.

Âm nhạc trong cải lương không đứng độc lập mà gắn với tình huống, hành động và tâm trạng nhân vật. Khi xung đột kịch đạt cao trào, một câu vọng cổ có thể trở thành điểm giải tỏa cảm xúc, tạo sự giao cảm trực tiếp giữa nghệ sĩ trên sân khấu với người xem. Tiến sĩ Mai Mỹ Duyên dẫn trường hợp câu vọng cổ trong "Tống tửu Đơn Hùng Tín" để cho thấy âm nhạc có thể đưa kịch tính lên đến đỉnh điểm.

Tiến sĩ - Đạo diễn Lê Nguyên Đạt, Bí thư Đảng ủy trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP Hồ Chí Minh chia sẻ tại toạ đàm.

Cùng quan điểm này, Tiến sĩ - Đạo diễn Lê Nguyên Đạt, Bí thư Đảng ủy trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Thành phố Hồ Chí Minh, nhấn mạnh nếu không có âm nhạc thì không thể gọi là cải lương. Từ đờn ca tài tử đến sân khấu cải lương, các bài bản âm nhạc không ngừng được làm giàu qua thời gian, vừa tuân thủ những nguyên tắc riêng, vừa có khả năng chuyển tải nhiều trạng thái tình cảm như yêu thương, phẫn nộ, day dứt, khát vọng.

TS. Võ Thị Yến (trường Đại học Nguyễn Tất Thành) đánh giá kịch bản như cội nguồn, gốc rễ, căn bản của cải lương.

Tuy nhiên, nghệ thuật tổng hợp không thể chỉ dựa vào âm nhạc. Tiến sĩ Võ Thị Yến (Trường Đại học Nguyễn Tất Thành) ví kịch bản như cội nguồn, gốc rễ, căn bản của cải lương, nơi hình thành câu chuyện, sự kiện và nhân vật; còn diễn xướng bằng hành động hình thể, ngôn ngữ và cảm xúc giúp xây dựng hình tượng nhân vật, qua đó chuyển tải tư tưởng mà tác giả gửi gắm. Có thể nói, kịch bản tạo nền tảng, còn diễn xướng giúp kịch bản thăng hoa và thực sự có đời sống trên sân khấu.

Từ việc nhận diện bản chất thể loại, các ý kiến tập trung nhiều vào câu chuyện đổi mới cải lương. Tiến sĩ Lê Hồng Phước (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng ngay trong hai chữ "cải lương" đã hàm chứa tinh thần sửa đổi, làm mới. Nhìn lại lịch sử, ở mỗi giai đoạn, những thế hệ đi trước đều cập nhật, tìm tòi để loại hình nghệ thuật này thích nghi với thời đại.

Tuy nhiên, đổi mới không đồng nghĩa với tùy tiện. Theo Tiến sĩ Lê Hồng Phước, muốn cải cách một loại hình nghệ thuật, người thực hiện phải hiểu sâu sắc về nó; nếu chưa hiểu mà vội thay đổi thì không còn là cách tân. Quan trọng hơn, "người chấm điểm" cuối cùng cho mọi thử nghiệm vẫn là khán giả. Vì vậy, nếu hướng đến học sinh, sinh viên, sân khấu phải hiểu người trẻ đang cần gì và phương thức tiếp nhận của họ ra sao. Quan điểm này cũng được đặt ra trong chương trình khi khán giả được xem là thước đo sự thành công của quá trình đổi mới, cập nhật cải lương.

NSƯT Ca Lê Hồng trao đổi tại toạ đàm.

Đào sâu hơn vấn đề bảo tồn và đổi mới, Nghệ sĩ Ưu tú Ca Lê Hồng cho rằng cần nhìn cải lương trong mối quan hệ giữa hai trạng thái "động" và "tĩnh". Trong đó, "động" là không ngừng phát triển, sáng tạo, tìm kiếm những cách biểu đạt phù hợp với từng thời kỳ; còn "tĩnh" là giữ lại những tinh hoa, đặc biệt là hệ thống bài bản âm nhạc và những giá trị đã làm nên bản sắc cải lương. Theo bà, đổi mới phải dựa trên nền tảng ấy, bởi nếu chỉ chạy theo cái mới mà không giữ được những giá trị căn cốt, cải lương có nguy cơ đánh mất chính mình.

Nghệ sĩ Ưu tú Ca Lê Hồng cũng đặc biệt lưu ý chất lượng văn học của kịch bản. Nhắc đến những thế hệ tác giả như Trần Hữu Trang, Năm Châu, bà cho rằng những tác phẩm trước đây rất chú trọng chất văn học, văn vần, tạo nên lời ca đẹp, dễ nhớ nhưng vẫn có chiều sâu. Trong khi đó, một trong những vấn đề đáng quan tâm hiện nay là đội ngũ tác giả cải lương còn mỏng, chất văn học trong một số kịch bản chưa tạo được sức nặng cần thiết. 

"Có những kịch bản hay thì mới có những vở diễn hay", Nghệ sĩ Ưu tú Ca Lê Hồng nhấn mạnh, đồng thời đặt vấn đề cần quan tâm hơn đến việc đào tạo tác giả cải lương. Theo bà, cùng một bài bản như vọng cổ, giá trị nghệ thuật không chỉ nằm ở việc hát đúng bài mà còn ở khả năng biến tấu phù hợp từng hoàn cảnh, tâm trạng và hành động của nhân vật. Nghệ sĩ cần chú trọng "ca trong diễn, diễn trong ca", khai thác hành động và tâm lý nhân vật thay vì tách phần ca khỏi diễn xuất. Đây cũng là một trong những yếu tố giúp cải lương vừa giữ được tinh hoa nghề nghiệp, vừa tạo sức hấp dẫn đối với khán giả đương đại.

Đông đảo học sinh, sinh viên hiện diện trong khán phòng cũng được nhiều diễn giả xem là một tín hiệu đáng chú ý. Việc đưa cải lương đến giới trẻ vì thế không nên chỉ dừng ở xem một vở diễn, mà có thể mở rộng thành quá trình trải nghiệm: tìm hiểu âm nhạc, phục trang, đạo cụ, giao lưu với nghệ sĩ, tập hát, tập diễn và hóa thân vào nhân vật lịch sử. Các diễn giả đặt vấn đề tăng cường phối hợp giữa ngành văn hóa, giáo dục, nhà hát và các cơ sở giáo dục, từng bước xây dựng chương trình trải nghiệm phù hợp từng lứa tuổi, qua đó hình thành công chúng tương lai cho nghệ thuật truyền thống.

Từ góc độ giáo dục, nghệ thuật cải lương còn có thể giúp học sinh hiểu thêm lịch sử, văn hóa, con người Việt Nam, bồi dưỡng tình yêu quê hương và ý thức gìn giữ bản sắc. Tuy nhiên, với các tác phẩm về lịch sử, cần giúp người học phân biệt rõ sự kiện, nhân vật lịch sử chính thống với những chi tiết được sáng tạo, hình tượng hóa trong tác phẩm nghệ thuật.