Giữ hồn nghề xưa

Làng chiếu Cẩm Nê nằm giữa một vùng đồng bằng do phù sa sông Cẩm Lệ bồi tạo nên. Ảnh: Tư liệu

Tôi đứng giữa dòng chuyển động hối hả của thành phố, bỗng nhớ về tiếng thoi đưa ở Cẩm Nê. Không hiểu sao trong vô vàn âm thanh từng nghe, tiếng khung dệt của một làng nghề lại trở về rõ ràng đến thế. Nó không ồn ào, không thúc giục, chỉ đều đặn vang lên trong một gian nhà bình dị: cộc, cộc, cộc…

Cẩm Nê trong miền nhớ

Vừa bước qua cổng làng, mùi ngai ngái, thơm nồng của những sợi lác (cói) phơi đượm nắng đã ùa vào cánh mũi. Trên những khoảng sân gạch rêu phong là hàng trăm bó lác đang chờ khô với đủ màu sắc: xanh, đỏ, tím, vàng… tạo nên bức tranh bích họa đồng quê ấn tượng.

Tôi đặt thử tay lên bề mặt một tấm chiếu - bề mặt ấy không hoàn toàn trơn láng, nó có những khoảng ráp nhẹ, những đường đan nổi lên dưới đầu ngón tay. Ánh nắng rơi trên mặt chiếu, làm hiện lên những đường gân nhỏ li ti. Những họa tiết hình quả trám, ô vuông, hoa lá hay các đường viền nhiều màu sắc, vừa mang tính thẩm mỹ vừa thể hiện nét văn hóa truyền thống của người Việt.

Hóa ra một vật dụng quen thuộc đến mức đôi khi bị lãng quên trong đời sống hằng ngày, khi đặt giữa không gian đã sinh ra nó, lại có thể đẹp đến vậy. Tôi chợt nhớ những mùa hè thời thơ ấu, khi chiếc chiếu trải giữa nhà là nơi chị em tôi nằm đọc sách, là chỗ cả gia đình quây quần trong những buổi trưa nóng nực, là nơi mẹ phe phẩy chiếc quạt nan cho chị em tôi và kể chuyện ngày xưa.

Chiếu không phải món đồ quý giá, càng không phải thứ người ta thường nâng niu như một tác phẩm nghệ thuật. Nhưng nó hiện diện trong những khoảnh khắc bình thường nhất của đời người, lặng lẽ đón lấy cái mỏi mệt, cái nóng bức, những giấc ngủ chập chờn và cả những tháng ngày êm đềm của một mái nhà.

Tôi ngồi xuống bên khung dệt, thử quan sát cách những sợi cói rời rạc kết thành một mặt chiếu liền lạc. Người thợ giải thích cho tôi về việc chọn sợi, nhuộm màu, mắc khung và đưa thoi.

Những chiếc chiếu trơn được dệt nên từ nguyên liệu màu trắng, không trải qua công đoạn nhuộm màu, lác được phơi khô vừa, ửng màu xanh thì đem vào dệt, khi dệt xong tiếp tục phơi để chiếu có được độ sáng bóng như ý. Với chiếu hoa, những sợi lác phải được nhuộm màu trước khi dệt, từng đường màu cần được tính toán để khi đan cài với nhau sẽ tạo nên hoa văn hài hòa. Hai người thợ phải phối hợp nhịp nhàng, người giữ khung, người đưa thoi, để mỗi sợi ngang, sợi dọc tìm được đúng vị trí của nó.

Nghe thì tưởng đơn giản, nhưng khi tận mắt chứng kiến, tôi mới hiểu phía sau một tấm chiếu là biết bao công phu. Chỉ cần một thao tác thiếu chính xác, một nhịp tay chệch đi, mặt chiếu có thể không còn phẳng phiu, hoa văn cũng mất đi sự cân đối. Có những điều tưởng như nhỏ bé, nhưng để làm nên sự hoàn chỉnh, người ta phải đặt vào đó cả sự kiên nhẫn, kinh nghiệm và lòng yêu nghề. Nhờ vậy mà chiếu Cẩm Nê đã được biết đến rộng rãi với những sản phẩm có độ bền, sự chắc chắn và nét đẹp riêng.

Dệt thời gian giữa lòng phố

Theo những tư liệu địa phương, nghề dệt chiếu nơi đây có nguồn gốc từ Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa, được truyền vào vùng đất Quảng Nam - Đà Nẵng khoảng thế kỷ XV. Qua nhiều thế hệ, người dân đã truyền lại kỹ thuật dệt chiếu thủ công, làm nên danh tiếng cho một vùng quê.

Trong những khung gỗ cũ, những bó cói khô và những đường dệt nối tiếp nhau, tôi cảm nhận được dấu ấn của nhiều thế hệ. Đó là những người bà, người mẹ ngồi bên khung dệt, vừa làm vừa chuyện trò; đó là những đứa trẻ lớn lên giữa âm thanh quen thuộc của thoi đưa, và cả những người trẻ rời làng đi xa nhưng vẫn nhớ mùi cói phơi trong nắng và màu chiếu trải đầy sân mỗi độ hè về.

Rồi đây theo thời gian, có lẽ Cẩm Nê không cần trở thành một nơi hoàn toàn khác để hấp dẫn người ta đến với làng. Làng chỉ cần cơ hội để những điều vốn làm nên mình được tiếp tục tồn tại: tiếng khung dệt, kỹ thuật làm chiếu, những câu chuyện của người thợ và những tấm chiếu vẫn được sử dụng trong đời sống hiện đại.

Đổi mới có thể bắt đầu từ cách giới thiệu sản phẩm, từ những mẫu thiết kế phù hợp với nhu cầu hôm nay, từ việc kết nối làng nghề với các hành trình khám phá văn hóa. Nhưng ở trung tâm của tất cả những đổi mới ấy, người thợ và giá trị của nghề phải được gìn giữ và lưu truyền.

Ngoài kia, tiếng máy khoan vang lên ngắt quãng dòng ký ức. Tôi nhìn những khối nhà đang dần hoàn thiện, những dòng xe không ngừng trôi qua đường phố, và chợt nhận ra thành phố cũng có những âm thanh riêng để kể câu chuyện của mình.

Đó không chỉ là câu chuyện của khát vọng vươn lên, của sự đổi thay hay một tương lai đang được kiến tạo mỗi ngày. Đâu đó trong lòng phố còn có những tiếng thoi vẫn đều đặn và trầm tĩnh để âm thầm dệt tiếp câu chuyện về làng nghề Cẩm Nê.