Giữ mạch nguồn văn hóa Khmer trong giai đoạn mới

Đội văn hóa, văn nghệ chùa Xiêm Cán biểu diễn múa Apsara (điệu múa tiên nữ Khmer) phục vụ du khách. Ảnh: Mỹ Xuyên

Giữ lửa văn hóa từ cộng đồng

Về ấp Vĩnh Lộc, xã Phước Long, tỉnh Cà Mau vào những ngày chuẩn bị cho mùa đua ghe Ngo, không khí phum, sóc trở nên rộn ràng. Những chàng trai Khmer miệt mài tập luyện, tiếng trống thúc giục hòa cùng nhịp mái chèo trên sông. Nhiều năm qua, ông Nguyễn Hồng Khánh, Bí thư Chi bộ ấp Vĩnh Lộc cùng bà con và các vị sư sãi duy trì đội ghe Ngo truyền thống. Ông chia sẻ: “Tôi làm vì đam mê, vì tình yêu dân tộc mình. Ghe Ngo không chỉ là chiếc ghe mà còn là niềm tự hào của người Khmer”.

Từ sự chung sức của cộng đồng, đội ghe Ngo Vĩnh Lộc không chỉ tham gia các lễ hội trong tỉnh mà còn góp mặt tại nhiều giải đấu khu vực, trở thành một trong những hoạt động tiêu biểu góp phần quảng bá văn hóa Khmer ở vùng đất cực Nam.

Không gian chùa Khmer cũng là nơi lưu giữ và truyền trao nhiều giá trị văn hóa, tín ngưỡng, nghệ thuật của cộng đồng. Tại chùa Xiêm Cán, phường Hiệp Thành, tỉnh Cà Mau, Hòa thượng Dương Quân, Sư cả chùa đã thành lập đội văn hóa, văn nghệ Khmer, khuyến khích bà con, nhất là thanh thiếu niên tham gia. Những điệu múa dân gian, âm thanh của nhạc ngũ âm và các hoạt động văn hóa, văn nghệ được duy trì trong các dịp lễ, Tết truyền thống như Chôl Chnăm Thmây, Ok Om Bok. Qua đó, chùa không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn trở thành không gian văn hóa cộng đồng.

Bà Đỗ Ái Lanh, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Hiệp Thành cho biết, các hoạt động giao lưu văn nghệ, thể thao được tổ chức tại chùa vào những dịp lễ truyền thống trở thành món ăn tinh thần quen thuộc của đồng bào Khmer tại địa phương. Qua đó, những giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ và lan tỏa đến thế hệ trẻ. Chùa Xiêm Cán cũng trở thành điểm đến thu hút du khách, Phật tử, đồng thời là nơi tổ chức các chương trình giao lưu nhạc ngũ âm, múa dân gian Khmer. Việc bảo tồn văn hóa vì thế không tách rời đời sống mà từng bước trở thành nguồn lực cho quảng bá văn hóa và phát triển du lịch.

Trong quá trình phát triển, đồng bào Khmer đã sáng tạo nên nhiều loại hình nghệ thuật độc đáo, chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc. Tại xã Hồ Thị Kỷ, tỉnh Cà Mau, nghệ thuật nhạc trống lớn của đồng bào Khmer đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với một loại hình nghệ thuật giàu giá trị, được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Ông Hữu Văn Kel, thành viên Câu lạc bộ nhạc trống lớn xã Hồ Thị Kỷ cho biết, câu lạc bộ vẫn cố gắng duy trì việc truyền dạy kỹ thuật nhạc cụ, dựng các vở Dù kê để biểu diễn trong những dịp lễ, Tết và sinh hoạt tín ngưỡng tại các chùa. “Điều khiến tôi trăn trở là những người am hiểu tuồng tích, giai điệu và kỹ thuật biểu diễn truyền thống ngày càng lớn tuổi, trong khi lớp trẻ có nhiều lựa chọn giải trí khác” - ông Kel chia sẻ.

Thực tế này cho thấy, bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ hiện vật hay tổ chức biểu diễn trong các dịp lễ hội. Điều quan trọng hơn là tạo môi trường để người trẻ được học, được thực hành và tìm thấy ý nghĩa của văn hóa truyền thống trong đời sống hôm nay.

Trao truyền để di sản tiếp tục sống

Tại tỉnh An Giang, bảo tồn văn hóa Khmer đang được nhiều địa phương trong tỉnh triển khai theo hướng phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng, gắn bảo tồn với phát triển đời sống văn hóa và du lịch. Ở xã Gò Quao, công tác tuyên truyền được đẩy mạnh; các câu lạc bộ văn nghệ Khmer, ghe Ngo được duy trì hoạt động; nhiều lớp dạy chữ Khmer, nhạc ngũ âm, múa hát truyền thống được tổ chức, chú trọng thu hút thanh thiếu niên. Câu lạc bộ văn hóa dân gian dân tộc Khmer ở ấp An Phú, thành lập năm 2019 với hơn 15 thành viên, là một mô hình tiêu biểu. Duy trì sinh hoạt định kỳ vào cuối tuần, câu lạc bộ tạo sân chơi cho người dân, đồng thời mở ra cơ hội để thế hệ trẻ tiếp cận, thực hành các loại hình nghệ thuật của dân tộc.

Em Danh Thị Bích Thi, thành viên câu lạc bộ cho biết, sau hai năm học, em đã có thể chơi một số loại nhạc cụ và tham gia biểu diễn trong các dịp lễ hội. “Em sẽ cố gắng tập luyện, tiếp tục giữ gìn và phát triển nghệ thuật văn hóa truyền thống của dân tộc” – em Thi chia sẻ.

Tại chùa Sóc Xoài, xã Mỹ Thuận, tỉnh An Giang, đội múa trống Chhay dăm mới thành lập nhưng đã nhanh chóng trở thành điểm nhấn trong các hoạt động văn hóa của địa phương. Theo ông Danh Giỏi, Đội trưởng Đội trống Chhay dăm chùa Sóc Xoài, nghệ thuật Chhay dăm được hình thành từ quá trình lao động và sáng tạo của người Khmer. Qua tiếng trống và những động tác múa đặc trưng, loại hình nghệ thuật này vừa phục vụ lễ hội, vừa góp phần gắn kết cộng đồng.

Những mô hình như vậy cho thấy bảo tồn văn hóa đang từng bước chuyển từ tư duy “giữ gìn” sang “phát huy”. Khi di sản được thực hành thường xuyên, được giới trẻ tiếp nhận và có thể trở thành một phần của hoạt động văn hóa, du lịch cộng đồng, giá trị của di sản sẽ được nhân lên.

Ông Danh Tha, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh An Giang cho biết: Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, văn hóa truyền thống đứng trước không ít thách thức. Sự phát triển nhanh của các loại hình giải trí hiện đại có thể làm thu hẹp không gian thực hành văn hóa truyền thống. Một số nghệ nhân, người am hiểu di sản tuổi ngày càng cao, trong khi việc truyền dạy cho thế hệ trẻ không phải lúc nào cũng thuận lợi.

Từ những mái chùa vàng trong nắng, tiếng trống ngũ âm vang lên giữa phum, sóc, những điệu Rom vong trong ngày hội đến những chiếc ghe Ngo rẽ sóng trên dòng sông mùa lễ hội, mạch nguồn văn hóa Khmer vẫn đang được nối dài. Những giá trị ấy tiếp tục sống, tiếp tục lan tỏa và trở thành một nguồn lực tinh thần góp phần xây dựng quê hương vùng Đồng bằng sông Cửu Long ngày càng giàu đẹp, văn minh, đậm đà bản sắc văn hóa.