Giữ vững niềm tin trong môi trường số

Hệ sinh thái tài chính số đã phát triển mạnh mẽ, mang lại nhiều tiện ích thiết thực cho người dân và doanh nghiệp

Thúc đẩy chuyển đổi số, nhưng phải đi đôi với an toàn

Ít lĩnh vực nào ở Việt Nam chuyển đổi số nhanh và sâu rộng như ngành Ngân hàng. Theo chia sẻ của Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) Phạm Tiến Dũng thời gian qua, ngành Ngân hàng đã đạt được nhiều kết quả quan trọng trong chuyển đổi số. Các dịch vụ ngân hàng điện tử, thanh toán số, định danh khách hàng điện tử, xác thực sinh trắc học, ngân hàng di động, ví điện tử và các hệ sinh thái tài chính số đã phát triển mạnh mẽ, mang lại nhiều tiện ích thiết thực cho người dân và doanh nghiệp.

Ngày nay, người dân có thể mở tài khoản, chuyển tiền, thanh toán hóa đơn, gửi tiết kiệm, vay vốn, đầu tư và tiếp cận nhiều dịch vụ tài chính chỉ bằng một thiết bị di động. Đây là thành quả đáng ghi nhận của nỗ lực đổi mới sáng tạo, đầu tư công nghệ và cải cách quy trình trong toàn ngành Ngân hàng.

Nhưng chính tốc độ ấy cũng đặt ra một nghịch lý, công nghệ càng phát triển nhanh rủi ro càng mở rộng. Cùng với sự bùng nổ của thanh toán số, tội phạm công nghệ cao cũng phát triển với tốc độ tương ứng, với các thủ đoạn liên tục được "nâng cấp" để qua mặt các lớp bảo mật. Tội phạm mạng hiện nay hoạt động theo mô hình có tổ chức, chuyên môn hóa từng khâu, từ thu thập thông tin cá nhân, dựng website giả mạo, đến thực hiện giao dịch chiếm đoạt tài sản. Đặc biệt, trong lĩnh vực ngân hàng, rủi ro không chỉ nằm ở hệ thống công nghệ, mà còn liên quan đến hành vi người dùng, dữ liệu cá nhân, luồng giao dịch, các nền tảng kết nối và khả năng tội phạm lợi dụng niềm tin của người dân để thực hiện gian lận, lừa đảo. Trí tuệ nhân tạo (AI) giúp nâng cao hiệu quả vận hành của hệ thống làm phát sinh các rủi ro mới như: deepfake, lừa đảo được cá nhân hóa, giả mạo danh tính, thiên lệch thuật toán, mô hình “hộp đen”, phụ thuộc bên thứ ba và nguy cơ tự động hóa các quyết định có tác động lớn đến khách hàng nhưng thiếu kiểm soát phù hợp.

"Nếu người dân không tin tưởng vào sự an toàn của giao dịch số, không tin rằng dữ liệu cá nhân của họ được bảo vệ, không tin rằng các quyết định tài chính được đưa ra minh bạch, công bằng và có trách nhiệm, thì mọi thành tựu công nghệ đều khó phát huy đầy đủ giá trị. Chính vì vậy, NHNN luôn nhất quán quan điểm khuyến khích đổi mới sáng tạo, thúc đẩy chuyển đổi số, nhưng phải đi đôi với an toàn; phát triển phải đi đôi với kiểm soát rủi ro; tiện ích cho khách hàng phải đi đôi với bảo vệ khách hàng. Do đó, niềm tin số cần được nhìn nhận như một hạ tầng chiến lược của nền kinh tế số, được xây dựng và bảo vệ bằng thể chế, công nghệ, quản trị rủi ro và sự phối hợp liên ngành", - Phó Thống đốc Phạm Tiến Dũng khẳng định.

Nhằm ứng phó trước sự phức tạp của tội phạm, bên cạnh các Nghị định, Chỉ thị của Chính phủ, NHNN đã ban hành nhiều Thông tư quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật Các tổ chức tín dụng (TCTD), Nghị định quy định về thanh toán không dùng tiền mặt; yêu cầu các TCTD thực hiện nghiêm các quy định về an ninh, bảo mật. Trong đó: Quyết định số 2345/QĐ-NHNN ngày 18/12/2023 của NHNN về triển khai các giải pháp an toàn, bảo mật trong thanh toán trực tuyến và thanh toán thẻ ngân hàng yêu cầu từ ngày 1/7/2024, các giao dịch ngân hàng trực tuyến trên 10 triệu đồng/lần hoặc trên 20 triệu đồng/ngày (tổng giá trị) phải xác thực sinh trắc học khuôn mặt. Quy định này nhằm chống gian lận, mạo danh tài khoản, yêu cầu khớp dữ liệu sinh trắc học với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Thông tư số 77/2025/TT-NHNN ngày 31/12/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 50/2024/TT-NHNN ngày 31/10/2024 của Thống đốc NHNN quy định về an toàn, bảo mật cho việc cung cấp dịch vụ trực tuyến trong ngành Ngân hàng (có hiệu lực từ 1/3/2026) yêu cầu các TCTD phải siết chặt an ninh mạng, bảo mật dịch vụ ngân hàng số và chuyển hướng từ phòng vệ thụ động sang quản lý rủi ro chủ động. Ngoài ra, từ ngày 1/4/2026, tên tài khoản thanh toán bắt buộc phải trùng khớp hoàn toàn với thông tin trên căn cước công dân. NHNN cũng dự kiến sẽ sớm ban hành một thông tư riêng về AI để tạo hành lang pháp lý cho lĩnh vực này.

Trên nền chính sách và định hướng chung, nhiều NHTM đã chủ động triển khai các giải pháp cụ thể, với những cách tiếp cận riêng. Tại VIB, niềm tin số được xây dựng từ lớp dữ liệu định danh khách hàng và được tiếp nối xuyên suốt tới từng giao dịch cụ thể. VIB là một trong những ngân hàng đầu tiên phối hợp với Bộ Công an triển khai Đề án 06 về phát triển ứng dụng dữ liệu dân cư, định danh và xác thực điện tử; từ tháng 10/2025, VIB đã triển khai tính năng cảnh báo tự động khi khách hàng chuyển tiền đến tài khoản có dấu hiệu nghi ngờ lừa đảo, áp dụng đồng bộ trên các kênh MyVIB, VIB Business, VIB Corp, Internet Banking và tại quầy. Song song đó, ngân hàng thường xuyên cảnh báo khách hàng về các thủ đoạn lừa đảo mới, nhấn mạnh nguyên tắc cốt lõi: ngân hàng không bao giờ yêu cầu khách hàng cung cấp mật khẩu, mã OTP hay thông tin bảo mật qua điện thoại, tin nhắn hay mạng xã hội.

Còn với MSB, bảo mật không phải là giải pháp tạm thời để đối phó với rủi ro, mà là nền tảng cốt lõi để xây dựng và giữ trọn niềm tin của khách hàng. MSB xây dựng kiến trúc bảo mật đa tầng dựa trên hợp tác với các đối tác công nghệ quốc tế như Backbase; giải pháp Shield tự động quét, phát hiện phần mềm độc hại hoặc dấu hiệu thiết bị bị chiếm quyền điều khiển ngay khi khởi động ứng dụng; các giao dịch giá trị lớn hoặc kích hoạt trên thiết bị mới bắt buộc xác thực khuôn mặt, đối chiếu trực tiếp với dữ liệu Căn cước công dân gắn chip...

Dưới góc độ ngân hàng, ông Nguyễn Hưng, Tổng Giám đốc TPBank khái quát, niềm tin số trong ngành Ngân hàng hiện được xây dựng trên ba trụ cột gồm: minh bạch; an toàn bảo mật; và khả năng vận hành liên tục. Với yếu tố minh bạch, ngân hàng hướng đến việc giúp khách hàng chủ động kiểm tra và kiểm soát thông tin tài chính của mình. AI và dữ liệu lớn cho phép người dùng tự tra cứu lịch sử giao dịch nhiều năm mà không cần đến quầy giao dịch. Ở trụ cột an toàn và bảo mật, AI được ứng dụng để nhận diện khuôn mặt, phát hiện giao dịch bất thường, phân tích thiết bị đăng nhập và ngăn chặn gian lận theo thời gian thực. Việc kết nối dữ liệu dân cư và xác thực sinh trắc học theo Đề án 06 giúp giảm đáng kể các vụ gian lận tài chính. Trụ cột thứ ba là khả năng vận hành liên tục. Trong môi trường số, khách hàng có thể chuyển sang ngân hàng khác chỉ sau vài lần ứng dụng bị gián đoạn.

Xây dựng hệ sinh thái niềm tin số

Dù đã đạt được nhiều tiến bộ song giới chuyên gia cho rằng, dư địa để hoàn thiện "hệ sinh thái niềm tin số" vẫn còn lớn. Theo phân tích của các chuyên gia trong ngành, sự phụ thuộc ngày càng sâu của ngân hàng vào các đối tác công nghệ bên thứ ba - ví điện tử, cổng thanh toán, nhà cung cấp điện toán đám mây, công ty Fintech đang làm gia tăng rủi ro chuỗi cung ứng, đòi hỏi các tổ chức tín dụng phải hoàn thiện khung quản trị để bảo đảm khả năng phục hồi và tính liên tục của hệ thống. Báo cáo Triển vọng An ninh mạng Toàn cầu 2026 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới cũng chỉ ra 65% tổ chức lớn coi lỗ hổng từ bên thứ ba và chuỗi cung ứng là thách thức hàng đầu về khả năng phục hồi an ninh mạng - một cảnh báo có giá trị tham chiếu trực tiếp với thực tiễn Việt Nam.

Quan trọng hơn, Phó Thống đốc Phạm Tiến Dũng nêu thực tế, rủi ro niềm tin không chỉ nằm ở hệ thống công nghệ mà còn nằm ở hành vi người dùng, dữ liệu cá nhân, luồng giao dịch, các nền tảng kết nối và khả năng tội phạm lợi dụng niềm tin của người dân để thực hiện các hành vi lừa đảo, gian lận. Từ đó, vấn đề đặt ra mà toàn Ngành cần chuyển dịch và thực hiện, đó là không chỉ bảo vệ hệ thống mà còn phải bảo vệ người dùng; không chỉ phòng thủ tại từng tổ chức riêng lẻ mà cần hình thành "lá chắn chung" cho toàn hệ sinh thái; không chỉ xử lý sau khi rủi ro xảy ra mà phải chuyển sang trạng thái phát hiện sớm, cảnh báo sớm, ngăn chặn sớm và phối hợp phản ứng nhanh.

“Đây là điều kiện bắt buộc để phát triển, trở thành nền tảng của niềm tin và là trách nhiệm quản trị, kỷ luật vận hành của từng đơn vị… Chuyển đổi số phải đi cùng an toàn; khai thác dữ liệu phải đi cùng bảo vệ dữ liệu; ứng dụng AI phải đi cùng quản trị rủi ro; đổi mới sáng tạo phải đi cùng tuân thủ, kiểm soát và trách nhiệm giải trình. Chúng ta không đánh đổi an toàn hệ thống, an toàn dữ liệu và niềm tin của khách hàng để lấy tốc độ phát triển ngắn hạn”, Thống đốc NHNN Phạm Đức Ấn khẳng định.

Để các đơn vị thuận lợi hơn trên hành trình củng cố niềm tin trên môi trường số, Thống đốc Phạm Đức Ấn cho biết, NHNN sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, tiêu chuẩn để thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển dữ liệu, ứng dụng AI và đặc biệt là tăng cường an ninh, an toàn thông tin trong toàn Ngành.

Theo Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Công an, niềm tin trong môi trường số không còn là yếu tố cảm tính, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để các giao dịch được thực hiện và các quyết định tài chính được đưa ra. Nếu dữ liệu là nhiên liệu của nền kinh tế số thì niềm tin chính là hạ tầng mềm quyết định khả năng vận hành của toàn bộ hệ thống tài chính. Do đó cần thay đổi cách tiếp cận trong bảo đảm an ninh tài chính số, chuyển từ phòng ngự thụ động sang chủ động kiến tạo niềm tin; không chỉ bảo vệ hệ thống mà còn phải bảo vệ người dùng, hỗ trợ họ nhận diện rủi ro và xử lý kịp thời khi xảy ra sự cố.

Song niềm tin số không thể được xây dựng bởi một cơ quan đơn lẻ mà cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, tổ chức tài chính, doanh nghiệp công nghệ và toàn xã hội. Do đó, Thượng tướng Phạm Thế Tùng đề nghị các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp chung tay hành động, cùng xây dựng một hệ sinh thái tài chính số an toàn, minh bạch, đáng tin cậy. Qua đó tạo nền tảng vững chắc cho tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững trong giai đoạn mới của quốc gia.

Dưới góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Mạnh Tường, đồng sáng lập, đồng Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn Công nghệ Tài chính MoMo cho rằng, thay vì chỉ tập trung chặn giao dịch lừa đảo, điều quan trọng hơn là phải hiểu ngữ cảnh và can thiệp đúng thời điểm. Một cảnh báo thông minh, một câu hỏi đúng lúc hay chỉ một khoảnh khắc dừng lại để người dùng tự nhận ra mình đang bị lừa có thể tạo ra khác biệt rất lớn. Mặt khác, cần một nền tảng kết nối liên ngành giữa tài chính, viễn thông, mạng xã hội, thương mại điện tử… và các nền tảng Chính phủ để chia sẻ tín hiệu rủi ro theo thời gian thực, cảnh báo sớm trước khi thiệt hại xảy ra. Mục tiêu là khi một người dùng ở bất kỳ đâu lên tiếng về một hành vi lừa đảo, tín hiệu đó có thể ngay lập tức được chia sẻ trong toàn hệ sinh thái để ngăn chặn những vụ việc tiếp theo, thay vì chờ quá trình điều tra và xử lý trong nhiều ngày.

“Một hệ thống tài chính an toàn không chỉ là hệ thống không có rủi ro, mà là hệ thống nơi người dùng thực sự được bảo vệ, được trang bị năng lực nhận diện rủi ro và được hỗ trợ kịp thời khi xảy ra sự cố. Do đó, quan trọng hơn cả là nâng cao nhận thức, kỹ năng của người dân, bởi trong nhiều trường hợp, con người vừa là mắt xích yếu nhất, nhưng cũng đồng thời là tuyến phòng thủ đầu tiên của toàn hệ thống”, Thượng tướng Phạm Thế Tùng khẳng định.