Gỡ bẫy lưới, giữ lối về cho chim di cư

 Thu gom và tiêu hủy lưới, cò giả.

Những tiếng kêu giữa Rú Chá

Sống bên Rú Chá hàng chục năm, ông Nguyễn Ngọc Đáp ở phường Hóa Châu đã quá quen với những âm thanh của rừng. Với ông, tiếng chim không đơn thuần là những thanh âm ríu rít của thiên nhiên, mà còn là một thứ ngôn ngữ đặc biệt, kể về sự sống đang diễn ra từng ngày dưới những tán cây chá, bần chua.

Mỗi mùa chim di cư, khi từng đàn chim tìm về trú ẩn, Rú Chá càng trở nên sống động. Những đôi chim chuyền cành gọi nhau ríu rít. Từng đàn bay qua những khoảng trời, đáp xuống vùng cây cối, đồng ruộng, bãi bồi để tìm thức ăn, nghỉ chân trước khi tiếp tục hành trình.

“Chim có đôi, có đàn thì vui lắm. Chúng bay nhảy, gọi nhau. Nhưng khi một con gặp chuyện, những con khác cũng nháo nhác gọi bầy”, ông Đáp kể.

Có lần, ông bắt gặp một con chim mắc bẫy lưới trên cánh đồng cạnh Rú Chá. Càng vùng vẫy, nó càng bị giữ chặt. Điều khiến ông ám ảnh không chỉ là hình ảnh con chim đơn độc tìm cách thoát khỏi tấm lưới, mà còn là những gì diễn ra sau đó.

Thấy một cá thể trong đàn dính bẫy, vài con chim khác từ trên cao bay xuống, liên tục kêu dồn dập. Khi có tiếng động của con người, chúng hoảng sợ bay ra xa. Một lúc sau, chúng quay trở lại, tiếp tục sà xuống gần con chim đang mắc bẫy. Cứ thế, chúng bay đi rồi lại bay về như muốn tìm cách cứu đồng loại.

Những tiếng kêu liên hồi giữa không gian Rú Chá khiến người chứng kiến không khỏi chạnh lòng. Dù khó có thể diễn giải hành vi của chim theo cảm xúc của con người, thế nhưng sự hoảng loạn của cả đàn khi một cá thể gặp nạn vẫn khiến người chứng kiến day dứt. Thiên nhiên đôi khi không nói bằng lời, nhưng những tiếng chim ấy đủ khiến con người phải tự hỏi: Phải chăng chính những chiếc bẫy đang biến một chặng dừng chân trên hành trình di cư thành nơi đầy bất trắc?

Một lần khác, ông Đáp phát hiện một chim non nghi bị rơi khỏi tổ. Trong tiết trời giá lạnh, mưa tầm tã giữa vùng ngập nước Rú Chá, vài con chim trưởng thành vẫn liên tục bay lượn phía trên và cất tiếng kêu. Linh cảm có chuyện chẳng lành, ông lần theo hướng đàn chim rồi bất ngờ phát hiện một chim non vừa nhú lông nằm phía dưới. Nghĩ đó có thể là chim bố mẹ đang tìm cách bảo vệ con, ông vội về nhà lấy tấm vải khô rồi quay lại. Ông nhẹ nhàng nhặt chim non, bọc lại và đưa về chăm sóc.

Điều kỳ lạ là chim bố mẹ cũng chao lượn trên đầu ông, như dõi theo từng bước chân. Khi chim con được đưa về nhà, chúng vẫn không rời đi. Ban ngày, chúng tìm kiếm thức ăn; chiều tối lại bay quanh nhà ông Đáp, cất tiếng kêu da diết. Vợ chồng ông Đáp sưởi ấm, mớm thức ăn và chăm sóc chim non. Hơn 10 ngày sau, chim đủ lông, đủ cánh và bắt đầu tập bay.

Để chim thích nghi với môi trường tự nhiên, ông làm một chiếc tổ trên cây chá cách nhà vài chục mét. Như bản năng, chim con cất tiếng gọi đàn. Chỉ trong chốc lát, chim bố mẹ tìm đến. Khoảnh khắc ấy, những người đã ngày đêm chăm sóc chim non lặng người nhìn ba cánh chim chao liệng trên bầu trời Rú Chá. Sau những ngày mưa lạnh và thấp thỏm, cuối cùng chim con cũng trở về với bầu trời của mình. Có lẽ, với ông Đáp, đó là phần thưởng giản dị nhất: Được nhìn một sinh linh bé nhỏ trở lại với tự nhiên.

Lực lượng kiểm lâm xuyên đêm gỡ lưới bẫy chim trời. 

Giữ lại thanh âm tự nhiên cho thế hệ sau

Không phải tiếng chim nào giữa đồng ruộng, đầm phá cũng là thanh âm bình yên của tự nhiên. Có những tiếng kêu phát ra từ những cánh chim đang mắc lại trong lưới, bẫy. Và phía sau đó là một thực tế vẫn khiến những người làm công tác bảo vệ động vật hoang dã trăn trở mỗi mùa chim di cư.

Với chim di cư, mỗi hành trình là một cuộc vượt đường dài để tìm kiếm thức ăn, nơi nghỉ ngơi và điều kiện thích hợp cho sự sống. Những cánh đồng sau thu hoạch, vùng đất ngập nước, đầm phá, bãi bồi… có thể trở thành những “trạm dừng chân” quan trọng. Thế nhưng, nếu những nơi ấy xuất hiện dày đặc lưới, bẫy, chim mồi và các thiết bị dẫn dụ thì một điểm nghỉ an toàn có thể biến thành nơi nguy hiểm đối với chúng.

Một con chim có thể đã vượt qua hàng trăm, hàng nghìn cây số, bay qua những vùng đất rộng lớn, vượt qua nhiều trở ngại để tìm một nơi có thể dừng chân. Vậy mà hành trình ấy có thể kết thúc chỉ bởi một tấm lưới mỏng hay chiếc bẫy được giăng giữa cánh đồng.

Lực lượng kiểm lâm - những người lính áo xanh, sau những ngày oằn mình chống “giặc lửa” để giữ rừng nay lại tiếp tục một hành trình khác: Tìm và tháo gỡ những chiếc lưới, chiếc bẫy được giăng giữa đồng ruộng, vùng đất ngập nước, bãi bồi - điểm dừng chân của các loài chim di cư.

Có những chuyến đi bắt đầu từ ban ngày và kéo dài đến tối, băng qua nhiều cánh đồng sau mùa thu hoạch. Trong ánh sáng yếu ớt, những tấm lưới giăng giữa đồng gần như không thể nhận biết. Chỉ khi đến gần, người ta mới phát hiện những chú chim đang mắc lại trên đó. Mỗi cá thể được giải cứu đòi hỏi sự cẩn trọng bởi chim càng hoảng loạn, càng vùng vẫy thì nguy cơ thương tích càng lớn.

Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm thành phố Huế Lê Ngọc Tuấn chia sẻ, bảo vệ chim trời không phải là câu chuyện tách rời với bảo vệ rừng và hệ sinh thái. Một cánh rừng còn xanh nhưng vắng tiếng chim cũng chưa thể tạo nên một hệ sinh thái trọn vẹn. Chim là một mắt xích của tự nhiên và sự hiện diện của chúng phần nào phản ánh môi trường sống.

 Tiêu hủy dụng cụ bẫy chim.

Vì sao vừa phải giữ rừng, lại phải giữ cả những cánh chim? Theo ông Lê Ngọc Tuấn, thiên nhiên không được tạo nên chỉ bằng những thân cây. Chữa cháy rừng là giữ nơi cho các loài chim cư ngụ; tháo lưới, gỡ bẫy là giữ con đường để chim được trở về. Và giữ những cánh chim cũng chính là giữ lại những âm thanh của tự nhiên cho những thế hệ sau.

Ông Lê Ngọc Tuấn nói rằng, hình ảnh lực lượng chức năng ghi lại trong quá trình tháo lưới, gỡ bẫy không phải để kể về một thành tích. Đó chỉ là một phần rất nhỏ của công việc ngoài thực địa. Ban ngày, họ kiểm tra, tháo bẫy, thu gom lưới. Có những đêm, họ xắn quần, mang ủng, lội giữa ruộng đồng, lần theo ánh đèn để tìm những tấm lưới còn sót lại và giải cứu những cá thể chim đang mắc trên đó.

Bảo vệ chim hoang dã không thể chỉ trông chờ vào lực lượng chức năng. Khi phát hiện khu vực có nhiều lưới, bẫy hoặc hoạt động săn bắt chim, người dân có thể ghi nhận thông tin cần thiết và báo cho chính quyền địa phương, lực lượng kiểm lâm hoặc cơ quan chức năng để kịp thời kiểm tra, xử lý. Nếu gặp chim còn sống mắc lưới, cần hạn chế làm chúng hoảng loạn hoặc bị tổn thương thêm. Với những cá thể bị thương, suy kiệt hoặc không thể bay, nên báo cho cơ quan chuyên môn hoặc cơ sở cứu hộ để được hướng dẫn xử lý phù hợp.

Một điều khác cũng đáng lưu ý: Đừng mua chim hoang dã để phóng sinh. Khi vẫn còn người mua, hoạt động săn bắt có thể tiếp tục. Cách bảo vệ lâu dài hơn là không tạo ra nhu cầu đối với chim hoang dã: Không săn bắt, không đặt bẫy, không mua bán, không tiêu thụ và lên tiếng khi phát hiện vi phạm. Những hành động tưởng như nhỏ bé ấy, nếu được nhiều người cùng thực hiện sẽ tạo thành một hàng rào bảo vệ chim trời tốt hơn.