Trước khi có chữ viết, con người lưu giữ tri thức bằng cách nào?

Não bộ và mạng lưới nơ ron thần kinh đóng vai trò quan trọng trong các quá trình ghi nhớ, học hỏi và xử lý thông tin của con người. Ảnh: Neuroscience News.

Trước khi có chữ viết, sách vở hay Internet, con người đã lưu giữ và truyền lại tri thức qua hàng nghìn thế hệ bằng cách nào? Trong cuốn sách Gene Tri thức: Siêu gene kỳ diệu và khả năng sáng tạo của loài người, tác giả Lynne Kelly đưa độc giả khám phá lịch sử tiến hóa của trí tuệ, từ những cơ chế sinh học liên quan đến trí nhớ đến các phương thức lưu giữ tri thức độc đáo của những cộng đồng cổ xưa.

Từ gene đến lịch sử tiến hóa của trí tuệ

Con người có thể ghi nhớ địa hình, nguồn nước, đặc điểm động thực vật, quan hệ thân tộc, luật lệ và nghi lễ mà không cần đến chữ viết. Khả năng ấy đặt ra câu hỏi về nguồn gốc của trí nhớ, cách con người học hỏi và cơ chế giúp tri thức được tích lũy, truyền lại qua nhiều thế hệ.

Từ những câu hỏi này, Lynne Kelly mở ra hành trình tìm hiểu mối liên hệ giữa sinh học, khoa học thần kinh, khảo cổ học và nhân học. Thay vì chỉ xem trí nhớ là khả năng lưu giữ thông tin của mỗi cá nhân, tác giả đặt nó trong bối cảnh tiến hóa của loài người, nơi việc ghi nhớ và chia sẻ kiến thức góp phần tạo nên những cộng đồng có khả năng thích nghi, sáng tạo và phát triển.

Một trong những điểm xuất phát của cuốn sách là gene NF1, vốn được biết đến nhiều trong mối liên hệ với bệnh u xơ thần kinh. Lynne Kelly quan tâm đến vai trò của gene này đối với các quá trình nhận thức, từ đó đặt ra giả thuyết về mối liên hệ giữa những biến đổi di truyền, khả năng ghi nhớ và sự phát triển trí tuệ của con người.

Tuy nhiên, cuốn sách không chỉ tập trung vào cơ chế sinh học. Từ câu chuyện về gene, tác giả mở rộng sang một vấn đề lớn hơn: con người đã phát triển những phương thức nào để tổ chức, lưu giữ và truyền bá tri thức trước khi chữ viết xuất hiện?

Trong các xã hội truyền miệng, tri thức không nhất thiết phải được ghi lại trên giấy hay khắc thành văn bản. Bài hát, điệu múa, nghi lễ, câu chuyện, nhạc cụ, tác phẩm nghệ thuật và cảnh quan đều có thể trở thành những phương tiện ghi nhớ. Thông tin được gắn với âm thanh, chuyển động, không gian và trải nghiệm, giúp con người lưu giữ những kiến thức quan trọng đối với đời sống cộng đồng.

Qua 11 chương, Lynne Kelly lần lượt khảo sát các hệ thống ghi nhớ của người bản địa, cách những nền văn hóa truyền miệng sử dụng cảnh quan để lưu giữ thông tin, cũng như vai trò của âm nhạc, nghệ thuật và không gian trong việc bảo tồn tri thức. Những công trình nổi tiếng như Stonehenge hay các hình vẽ Nazca cũng được tiếp cận từ góc nhìn này, gợi mở khả năng xem xét chúng không chỉ như những di tích của quá khứ mà còn trong mối liên hệ với hoạt động nghi lễ và tổ chức tri thức.

Một nội dung đáng chú ý khác là sự đa dạng thần kinh. Tác giả đặt vấn đề về những lợi thế nhận thức mà một số kiểu tư duy khác biệt có thể mang lại, chẳng hạn khả năng ghi nhớ không gian, định hướng hoặc sáng tạo. Qua đó, cuốn sách gợi mở cách nhìn rộng hơn về sự đa dạng trong nhận thức của con người, thay vì chỉ đánh giá các đặc điểm khác biệt theo một khuôn mẫu duy nhất.

Cuốn sách gợi mở thông điệp rằng trí nhớ và khả năng sáng tạo là những năng lực quý giá của con người, cần được nuôi dưỡng ngay cả khi công nghệ ngày càng có thể lưu trữ và ghi nhớ thông tin thay chúng ta. Ảnh: Medium.

Khi công nghệ ngày càng nhớ thay con người

Từ những phương thức ghi nhớ của tổ tiên, Gene Tri thức trở lại với một vấn đề gần gũi trong đời sống hiện đại: điều gì xảy ra khi con người ngày càng phụ thuộc vào các công cụ lưu trữ bên ngoài?

Sự xuất hiện của chữ viết đã làm thay đổi cách tri thức được bảo tồn và truyền bá. Ngày nay, công cụ tìm kiếm, điện thoại thông minh và các nền tảng số tiếp tục giúp con người tiếp cận lượng thông tin khổng lồ chỉ trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, khả năng tìm lại thông tin không hoàn toàn đồng nghĩa với việc đã ghi nhớ, hiểu sâu hay có thể vận dụng kiến thức ấy.

Từ góc nhìn đó, Lynne Kelly không chỉ tìm hiểu cách tổ tiên lưu giữ tri thức mà còn gợi ý khả năng vận dụng những kỹ thuật ghi nhớ truyền thống vào việc học tập hiện đại. Một trong số đó là phương pháp Memory Palace, hay cung điện ký ức, sử dụng những địa điểm quen thuộc để sắp xếp và gợi nhớ thông tin. Khi kết hợp với hình ảnh, âm nhạc, chuyển động và kể chuyện, các phương pháp này có thể giúp việc học trở nên sinh động, có hệ thống và dễ ghi nhớ hơn.

Với văn phong gần gũi, cùng 25 hình minh họa đen trắng và 24 trang phụ lục màu, Gene Tri thức: Siêu gene kỳ diệu và khả năng sáng tạo của loài người đưa những vấn đề thuộc di truyền học, tiến hóa và khoa học nhận thức đến gần hơn với độc giả phổ thông. Cuốn sách đồng thời tạo nên cuộc đối thoại giữa khoa học hiện đại với những hệ thống tri thức đã được các cộng đồng con người gìn giữ qua hàng nghìn năm.

Vượt ra ngoài câu chuyện về một gene hay những kỹ thuật ghi nhớ từ thời tiền sử, tác phẩm đặt ra vấn đề về chính năng lực đã góp phần làm nên con người: khả năng tích lũy, sáng tạo và truyền lại tri thức. Trong thời đại mà gần như mọi thông tin đều có thể được tìm thấy qua vài thao tác trên màn hình, câu hỏi mà cuốn sách gợi lên vẫn đáng suy ngẫm: khi công nghệ ngày càng đảm nhiệm nhiều việc ghi nhớ, con người sẽ làm gì để nuôi dưỡng khả năng tư duy, ghi nhớ và sáng tạo của chính mình?

Tác giả / Tác phẩm

Gene tri thức

Tác giả Lynne Kelly

Nhà xuất bảnNXB Khoa học, Công nghệ, Truyền thông và Omega Plus Books

Cuốn sách khám phá nguồn gốc trí nhớ, khả năng học hỏi và sáng tạo của con người, từ những cơ chế sinh học đến lịch sử tiến hóa của trí tuệ. Cuốn sách hé lộ cách các cộng đồng cổ xưa sử dụng bài hát, câu chuyện, nghi lễ, cảnh quan và nghệ thuật để lưu giữ, truyền lại tri thức qua hàng nghìn thế hệ trước khi chữ viết ra đời. Đồng thời, tác phẩm gợi mở cách vận dụng những kỹ thuật ghi nhớ truyền thống vào đời sống hiện đại, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nuôi dưỡng trí nhớ và tư duy sáng tạo trong thời đại công nghệ.