Gỡ chồng chéo trong quản lý ngân sách và đầu tư công

Dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) đề xuất cắt giảm thủ tục trùng lặp, nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng vốn đầu tư công. (Ảnh: KC)

Bộ Tài chính đã chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương xây dựng dự án Luật Ngân sách nhà nước trên cơ sở hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công. Chính phủ đã có Tờ trình số 835/TTr-CP ngày 5/10/2026 trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Quốc hội về dự án luật.

Theo kế hoạch, dự án luật được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, tháng 10/2026; dự kiến có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2027.

Một khoản vốn, hai quy trình quản lý

Theo Bộ Tài chính, Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 và Luật Đầu tư công năm 2024 đã có nhiều đổi mới về phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Tuy nhiên, quá trình thực hiện vẫn còn những bất cập cần tiếp tục khắc phục.

Đáng chú ý, một khoản vốn đầu tư công từ ngân sách nhà nước hiện đồng thời chịu sự điều chỉnh của quy trình quản lý ngân sách và quy trình quản lý đầu tư công. Điều này dẫn đến giao thoa, trùng lặp về thẩm quyền, hồ sơ, trình tự, thời hạn và trách nhiệm.

Việc lập, phê duyệt kế hoạch tài chính 5 năm và kế hoạch đầu tư công trung hạn; lập, phân bổ, giao dự toán chi đầu tư công và kế hoạch đầu tư công hằng năm vẫn thực hiện theo 2 quy trình riêng. Theo cơ quan soạn thảo, tình trạng này làm phát sinh nhiều thủ tục hành chính, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý, sử dụng vốn.

Bất cập còn đặt ra từ sự thay đổi của tổ chức bộ máy. Bộ Tài chính và Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã hợp nhất; tại địa phương, Sở Tài chính và Sở Kế hoạch và Đầu tư cũng đã hợp nhất, trong khi quản lý ngân sách và đầu tư công vẫn vận hành theo hai hệ thống pháp luật khác nhau.

Để xử lý những vấn đề này, dự thảo đề xuất hợp nhất toàn diện kế hoạch đầu tư công vào kế hoạch tài chính 5 năm và dự toán ngân sách nhà nước hằng năm. Các quy định về nguyên tắc, tiêu chí, định mức chi ngân sách, bao gồm cả chi đầu tư và chi thường xuyên, cũng được đề xuất hợp nhất.

Trình bày tờ trình về dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) tại Phiên họp thứ 7 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, sáng 12/10, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, việc xây dựng luật nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về quản lý, phân bổ và sử dụng ngân sách nhà nước; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực. Cùng với đơn giản hóa thủ tục đầu tư công, dự thảo hướng tới làm rõ thẩm quyền, trách nhiệm của các cơ quan, nâng cao tính chủ động và hiệu quả sử dụng nguồn lực công.

Đây là nội dung trực tiếp hướng tới cắt giảm những trình tự, thủ tục trùng lặp, chưa đồng bộ trong quản lý nguồn lực. Cùng với đó, dự thảo kế thừa các quy định của hai luật hiện hành còn phù hợp, phát huy hiệu quả, đồng thời điều chỉnh để đáp ứng yêu cầu hợp nhất.

Dự thảo cũng đề xuất thống nhất phạm vi ngân sách nhà nước và vốn đầu tư công, không bao gồm nguồn thu hợp pháp của cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập dành để đầu tư. Việc sử dụng nguồn thu này cho đầu tư được đề xuất giao Chính phủ quy định.

Để phục vụ quản lý thống nhất, dự thảo thể chế hóa quy định xây dựng hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu quốc gia về ngân sách nhà nước, áp dụng cho toàn bộ chu trình quản lý ngân sách. Nội dung này được đặt cùng yêu cầu quản trị rủi ro tài khóa và thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý ngân sách.

Phân cấp gắn với hiệu quả sử dụng vốn

Cùng với thống nhất quy trình, dự thảo tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực.

Một số nội dung hiện được quy định tại Luật Đầu tư công được đề xuất giao Chính phủ quy định chi tiết. Trong đó có tiêu chí phân loại dự án nhóm A, nhóm B, nhóm C; trình tự, thủ tục, hồ sơ quyết định và điều chỉnh chủ trương đầu tư; trình tự lập, thẩm định, quyết định đầu tư; việc gia hạn thời gian bố trí vốn.

Dự thảo đồng thời đề xuất chuyển thẩm quyền quyết định chuyển nguồn chi đầu tư công nguồn ngân sách Trung ương từ Hội đồng nhân dân cấp tỉnh sang Ủy ban nhân dân cấp tỉnh; đơn giản hóa trình tự, thủ tục, nội dung liên quan đến lập, thẩm định, phê duyệt chủ trương đầu tư, quyết định đầu tư phù hợp với quy mô, tính chất dự án.

Đối với quan hệ ngân sách giữa các cấp chính quyền địa phương, dự thảo bổ sung một số nguyên tắc chung về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã. Mục tiêu là bảo đảm cấp xã có đủ nguồn lực vận hành quản trị công, phát triển kinh tế-xã hội trên địa bàn.

Về yêu cầu này, kết luận nội dung thảo luận tại phiên họp ngày 12/10, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng lưu ý, việc phân cấp, phân quyền cần đi cùng nguồn lực, năng lực tổ chức thực hiện, trách nhiệm giải trình, cơ chế báo cáo và kiểm tra, giám sát. Các quy định phải thống nhất với pháp luật về tổ chức Chính phủ, tổ chức chính quyền địa phương và các quy định pháp luật liên quan.

Một nội dung đáng chú ý khác là yêu cầu phân bổ và sử dụng nguồn lực gắn với đánh giá hiệu quả kinh tế-xã hội. Dự thảo đề xuất quy định nguyên tắc đánh giá hiệu quả trong toàn bộ quá trình thực hiện dự án đầu tư công, gắn với mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, nâng cao năng lực cơ sở hạ tầng, mức độ cải thiện đời sống và an sinh xã hội cho người dân.

Theo đó, Chính phủ có trách nhiệm hướng dẫn quy trình đánh giá; các bộ, ngành ban hành, hướng dẫn tiêu chí đánh giá thuộc ngành, lĩnh vực phụ trách. Các bộ, địa phương, đơn vị thực hiện đánh giá đầu tư trong phạm vi được giao quản lý.

Trình bày báo cáo thẩm tra sơ bộ tại phiên họp, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Nguyễn Hữu Toàn cho biết, Thường trực Ủy ban đề nghị hoàn thiện quy định về phân bổ, chuyển nguồn ngân sách và đánh giá hiệu quả kinh tế-xã hội của các chương trình, nhiệm vụ, dự án đầu tư công. Trong đó, cần làm rõ nguyên tắc, tiêu chí và trách nhiệm thực hiện để bảo đảm tính khả thi trong quản lý, điều hành ngân sách.

Ngay từ khâu đề xuất chủ trương đầu tư, dự thảo bổ sung yêu cầu làm rõ căn cứ, nguyên tắc xác định, tính toán sơ bộ tổng mức đầu tư. Đồng thời, dự thảo quy định bảo đảm ưu tiên bố trí ngân sách cho chi đầu tư phát triển và phát triển đột phá các ngành, lĩnh vực để thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước trong từng thời kỳ.

Đi cùng yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng vốn là các đề xuất tăng cường kỷ luật, kỷ cương ngân sách. Trong đó, dự thảo thu hẹp phạm vi chuyển nguồn chi ngân sách nhà nước và thời hạn chi các khoản được chuyển nguồn; quy định cụ thể đối tượng chi đầu tư phát triển, bao gồm đối tượng sử dụng chi đầu tư công và chi đầu tư phát triển khác.

Dự thảo cũng đề xuất cắt giảm 3 trường hợp nhiệm vụ chi ngân sách được bố trí từ cả hai nguồn chi thường xuyên và chi đầu tư so với quy định hiện hành, nhằm phản ánh đúng bản chất khoản chi.

Về công cụ điều hành, dự thảo bổ sung nguyên tắc các khoản vay của ngân sách nhà nước được quản lý, cân đối chung vào quỹ ngân sách nhà nước; cho phép phân bổ, sử dụng số tăng thu ngân sách trong quá trình điều hành.

Phạm vi sử dụng dự phòng ngân sách, quỹ dự trữ tài chính, nguồn tăng thu và dự toán chi còn lại được đề xuất mở rộng để ứng phó, khắc phục tình hình khẩn cấp vì lợi ích quốc gia, dân tộc, ổn định kinh tế vĩ mô.

Đối với chế độ, tiêu chuẩn, định mức và mức chi ngân sách, dự thảo đề xuất thống nhất thẩm quyền ban hành trên toàn quốc của Chính phủ, trừ lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành.

Các bộ, cơ quan trung ương ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn, định mức kinh tế-kỹ thuật thuộc ngành, lĩnh vực phụ trách. Trường hợp tác động đến chi ngân sách nhà nước, trước khi ban hành phải có ý kiến thống nhất của Bộ Tài chính về khả năng cân đối.

Với các nội dung được đề xuất, dự án luật hướng tới xử lý đồng thời sự trùng lặp trong quy trình quản lý và những vướng mắc trong phân bổ, sử dụng ngân sách. Yêu cầu xuyên suốt là tăng quyền chủ động gắn với trách nhiệm, kiểm soát quyền lực và đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực.