Gỡ điểm nghẽn 'cố hữu' về đầu tư công

Thực trạng này được chỉ ra trong Báo cáo của Ủy ban Kinh tế và Tài chính Thẩm tra kết quả thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 2025, tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI.

Nhìn lại trong năm qua, việc bố trí vốn đầu tư công có nhiều chuyển biến theo hướng tập trung, khắc phục tình trạng dàn trải, phân tán, hạn chế thất thoát, lãng phí. Trong đó, nhiều dự án quan trọng quốc gia, dự án trọng điểm trong các lĩnh vực giao thông, năng lượng, giáo dục, y tế… được triển khai đúng hoặc vượt tiến độ, giải ngân khoảng 755,14 nghìn tỷ đồng, đạt 83,7% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, cao hơn 3,4% về tỷ lệ và gần 206,6 nghìn tỷ đồng về số tuyệt đối so với cùng kỳ năm 2024. Kết quả này cho thấy các giải pháp tăng cường kỷ luật, kỷ cương, tháo gỡ vướng mắc trong tổ chức thực hiện và đề cao trách nhiệm người đứng đầu đã phát huy hiệu quả, góp phần thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong đầu tư công.

Bên cạnh những kết quả đạt được, cũng còn một số tồn tại, tình trạng công trình chậm tiến độ, tồn đọng kéo dài, "vốn chờ dự án"… được Ủy ban Kinh tế và Tài chính chỉ ra là những tồn tại không mới. Đây là những bất cập, hạn chế trong đầu tư công đã được chỉ ra trong nhiều kỳ báo cáo hàng năm, nhưng vẫn chậm được khắc phục.

“Có tiền mà không tiêu được” là một điểm nghẽn "cố hữu" về đầu tư công đã kéo dài nhiều năm qua. Trên diễn đàn của nhiều kỳ Quốc hội, nhiều đại biểu Quốc hội đã lên tiếng về vấn đề này. Tình trạng này một lần nữa lại được các đại biểu Quốc hội nhắc tới tại phiên họp tổ Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI vừa qua. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định ví chậm giải ngân vốn đầu tư công là “căn bệnh trầm kha”.

Chậm giải ngân vốn đầu tư công gây ra rất nhiều hệ lụy. Trong bối cảnh kinh tế còn nhiều khó khăn, đầu tư công được xem là “đòn bẩy” để thúc đẩy phát triển kinh tế. Tuy nhiên, khi dòng vốn này bị đọng lại, không đưa vào nền kinh tế đúng thời điểm, sẽ làm suy giảm động lực tăng trưởng kinh tế, làm giảm hiệu quả sử dụng vốn. Thực tế cho thấy, nhiều dự án bị kéo dài tiến độ, đội vốn, thời gian qua đã gây lãng phí rất lớn nguồn lực của đất nước. Ở khía cạnh xã hội, việc chậm triển khai các dự án dân sinh như bệnh viện, trường học, công trình phòng, chống thiên tai còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống, sức khỏe của người dân.

Nguyên nhân của tình trạng này đã được nói đến nhiều, đó là do vướng mắc về thể chế, pháp lý, trong đó có các quy định liên quan đến giải phóng mặt bằng, thủ tục đầu tư và đấu thầu. Nhiều quy định còn chồng chéo, thiếu thống nhất, khiến các địa phương và chủ đầu tư lúng túng trong triển khai thực hiện. Cũng bởi, vướng mắc thể chế nên có một bộ phận cán bộ sợ trách nhiệm, sợ sai “không dám quyết”, “không dám làm”, điều này gây nên sự trì trệ trong giải quyết các thủ tục liên quan đến dự án đầu tư công.

Để chấm dứt được “căn bệnh trầm kha”, để khơi thông nguồn lực cho phát triển, rất cần "cuộc cách mạng" về đầu tư công. Theo đó, phải tháo gỡ cho được các "điểm nghẽn" thể chế, pháp luật về lĩnh vực này nhằm tránh bị “bó”, bị vướng, bị rủi ro khi triển khai thực hiện. Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý đầu tư công, từ khâu lập kế hoạch, theo dõi tiến độ đến giải ngân. Điều này không chỉ giúp minh bạch thông tin mà còn rút ngắn thời gian xử lý thủ tục.

Cùng với đó, thực hiện cơ chế điều chuyển vốn linh hoạt từ các dự án chậm sang các dự án có khả năng giải ngân tốt hơn, tránh tình trạng vốn “nằm chờ” gây lãng phí. Đồng thời, đẩy mạnh công tác kiểm tra, giám sát để tháo gỡ kịp thời các khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện giải ngân.

Điều quan trọng nữa là để không lãng phí nguồn lực, mỗi công trình, mỗi đồng vốn đầu tư công phải gắn với trách nhiệm của từng cá nhân, cơ quan và từng địa phương. Phải gắn việc thực hiện giải ngân với trách nhiệm của người đứng đầu. Giải ngân vốn đầu tư công phải được xem là tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của các bộ, ngành, địa phương. Những trường hợp chậm trễ, thiếu trách nhiệm cần xử lý nghiêm. Giải quyết tốt được các vấn đề này, tình trạng “có tiền mà không tiêu được” sẽ không còn tái diễn.