Gỡ 'điểm nghẽn' để giáo dục nghề nghiệp bứt phá

Tự chủ để tháo gỡ những "nút thắt" của hệ thống

Quy mô giáo dục nghề nghiệp những năm gần đây tiếp tục tăng nhưng cơ cấu đào tạo và chất lượng vẫn còn nhiều bất cập.

Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân phát biểu tại Hội nghị.

Theo Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên (Bộ Giáo dục và Đào tạo), năm 2025 cả nước tuyển sinh khoảng 2,2 triệu người học; trong đó trình độ cao đẳng, trung cấp khoảng 400.000 học sinh, sinh viên; sơ cấp và đào tạo dưới ba tháng khoảng 1,4 triệu người. Có khoảng 1,8 triệu người tốt nghiệp, song tỷ trọng người học trình độ cao đẳng, trung cấp vẫn còn thấp.

Trong khi nhiều ngành kỹ thuật, công nghệ thiếu nhân lực nhưng khó tuyển sinh thì một số ngành dịch vụ, kinh tế lại tập trung đông người học. Chất lượng đào tạo giữa các vùng miền và giữa các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cũng chưa đồng đều.

Những tồn tại này trở thành nội dung trọng tâm tại Hội nghị Hiệu trưởng các trường cao đẳng phía Nam do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức ngày 3/7 tại Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng (TP Hồ Chí Minh), khi hàng loạt cơ sở đào tạo kiến nghị tháo gỡ các rào cản về cơ chế.

Theo ông Trần Ni Kha, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Phạm Ngọc Thạch Cần Thơ, điều các trường cần hiện nay là quyền tự chủ thực chất trong tuyển sinh. Việc giao chỉ tiêu theo cơ chế "xin - cho" không còn phù hợp, thay vào đó các trường cần được tự xác định quy mô tuyển sinh trên cơ sở năng lực đào tạo và nhu cầu xã hội.

Ông Kha cũng kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo sớm ban hành quy chế riêng đối với lưu học sinh quốc tế, nhất là học sinh Lào và Campuchia, bởi hiện các cơ sở giáo dục nghề nghiệp chưa có hướng dẫn thống nhất trong tuyển sinh và đào tạo.

Ở góc độ trường ngoài công lập, ông Trần Thanh Hải, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Viễn Đông đề xuất mở rộng cơ chế cho phép trường tư tuyển sinh viên quốc tế; đồng thời chuyển sang cơ chế Nhà nước đặt hàng đào tạo và nghiệm thu đầu ra thay vì hỗ trợ theo đầu vào. Ông cũng kiến nghị dành khoảng 20% nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia cho hệ thống trường ngoài công lập và ưu tiên quy hoạch các trường tư chất lượng cao trong khu công nghiệp.

Trong khi đó, ông Phan Tiềm, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng THACO đề nghị miễn, giảm học phí đối với sinh viên nhóm ngành nông nghiệp nhằm thu hút người học; đồng thời kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo thúc đẩy đàm phán cấp Chính phủ để công nhận văn bằng lao động giữa Việt Nam với Lào và Campuchia.

Một "điểm nghẽn" khác được nhiều trường phản ánh là cơ chế đặt hàng đào tạo. Bà Trương Huỳnh Như, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kỹ thuật Công nghệ Bà Rịa - Vũng Tàu cho biết, đào tạo theo đơn đặt hàng của doanh nghiệp đang trở thành xu hướng tất yếu khi nhiều doanh nghiệp muốn tham gia ngay từ khâu đào tạo để có nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu sản xuất. Thực tế, doanh nghiệp Hóa dầu Long Sơn đã ưu tiên tuyển dụng nhiều sinh viên tay nghề cao của trường nhằm từng bước thay thế nguồn nhân lực trình độ đại học ở một số vị trí kỹ thuật.

Tuy nhiên, theo bà Như, việc triển khai mô hình này vẫn gặp nhiều khó khăn do chưa có định mức kinh tế - kỹ thuật làm căn cứ xác định chi phí đào tạo cho từng ngành, nghề. Vì thiếu cơ sở để xây dựng mức kinh phí và đơn giá đặt hàng, các địa phương và doanh nghiệp còn lúng túng khi ký kết, triển khai các chương trình đào tạo theo nhu cầu thực tế. "Rào cản lớn nhất hiện nay là chưa có định mức kinh tế - kỹ thuật chuẩn do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành để làm cơ sở xây dựng đơn giá đặt hàng", bà Như cho biết.

Đào tạo phải gắn với doanh nghiệp và nhu cầu thị trường

Bên cạnh những kiến nghị về cơ chế, nhiều đại biểu cho rằng giáo dục nghề nghiệp chỉ có thể phát triển khi bám sát nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp và chuyển mạnh sang mô hình đào tạo linh hoạt.

Theo bà Trương Hải Thanh, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP Hồ Chí Minh, thành phố đang ưu tiên phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và sắp xếp lại hệ thống trường cao đẳng, trung cấp trên địa bàn. Giai đoạn 2026 - 2030, thành phố dự kiến đầu tư khoảng 3.000 tỷ đồng cho 5 trường cao đẳng công lập.

Quang cảnh Hội nghị Hiệu trưởng các trường cao đẳng phía Nam được tổ chức tại Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng ngày 3/7.

Để tạo cơ chế phối hợp, TP Hồ Chí Minh đã thành lập Hội đồng Hiệu trưởng các trường cao đẳng do Phó Chủ tịch UBND thành phố làm Chủ tịch nhằm tham mưu chính sách và tháo gỡ khó khăn cho các cơ sở đào tạo.

Theo bà Thanh, thành phố đặc biệt quan tâm mô hình trường trung học nghề và mong muốn Bộ Giáo dục và Đào tạo sớm có hướng dẫn cụ thể. Bà cũng đặt vấn đề liệu các Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên sẽ tiếp tục tồn tại hay chuyển đổi thành trường trung học nghề; nếu chuyển đổi thì điều kiện cơ sở vật chất và nhân lực có đáp ứng được yêu cầu hay không.

Chia sẻ kinh nghiệm từ thực tiễn, ông Lê Đình Kha, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng cho biết, để nâng cao chất lượng đào tạo và thu hẹp khoảng cách giữa nhà trường với thị trường lao động, trường đã thành lập Ban Cố vấn Công nghiệp với sự tham gia của các chuyên gia, doanh nghiệp nhằm góp ý xây dựng chương trình đào tạo, cập nhật công nghệ và yêu cầu thực tế của sản xuất. Nhà trường cũng đang từng bước tiếp cận chuẩn kiểm định quốc tế ABET, áp dụng mô hình đào tạo KOSEN của Nhật Bản và đưa văn hóa 6S của doanh nghiệp vào quá trình học tập, giúp sinh viên hình thành tác phong làm việc chuyên nghiệp ngay từ khi còn trên ghế nhà trường.

Theo ông Kha, mô hình phát triển của Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng được xây dựng trên năm giá trị cốt lõi gồm: Đào tạo theo nhu cầu của thị trường lao động; phát triển đội ngũ giảng viên chất lượng cao; liên tục đổi mới chương trình và phương pháp đào tạo; đầu tư đồng bộ cơ sở vật chất, trang thiết bị; đồng thời tăng cường mối liên kết giữa Nhà trường - Doanh nghiệp - Nhà nước để bảo đảm người học có kỹ năng đáp ứng yêu cầu tuyển dụng ngay sau khi tốt nghiệp.

Trao đổi với các cơ sở đào tạo, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân cho biết, định hướng trong triển khai Luật Giáo dục nghề nghiệp năm 2025 là trao quyền tự chủ mạnh mẽ hơn cho các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, đồng thời chuyển từ tư duy "quản lý giáo dục" sang "quản trị phát triển giáo dục". Theo đó, cơ chế quản lý sẽ từng bước chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, gắn với trách nhiệm giải trình và các chỉ tiêu đánh giá cụ thể.

Theo Thứ trưởng, toàn bộ quá trình tuyển sinh trung cấp, cao đẳng và trung học nghề sẽ được số hóa, cấp mã số người học gắn với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư nhằm bảo đảm minh bạch trong tuyển sinh, quản lý quá trình học tập, cấp văn bằng, chứng chỉ và chấn chỉnh tình trạng cấp phát văn bằng không đúng quy định.

Đối với các cơ sở đã thực hiện tự chủ, Bộ sẽ đẩy mạnh phân cấp, giao hiệu trưởng quyền phê duyệt định mức kinh tế - kỹ thuật để chủ động xây dựng chi phí và đơn giá đào tạo phù hợp với điều kiện thực tế của đơn vị, thay vì phải chờ cơ quan quản lý phê duyệt. Cùng với đó, Bộ sẽ thúc đẩy triển khai khung tham chiếu trình độ ASEAN nhằm tạo thuận lợi hơn cho việc công nhận văn bằng và kỹ năng nghề của người lao động trong khu vực.

Liên quan đến mô hình trung học nghề, Thứ trưởng Lê Quân cho biết, Bộ không bắt buộc các Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên phải sáp nhập thành trường trung học nghề nếu chưa đủ điều kiện. Đối với các đô thị lớn như TP Hồ Chí Minh, việc duy trì mạng lưới các trung tâm quy mô nhỏ không còn phù hợp. Các trường cao đẳng cũng không cần thành lập trường trung học nghề riêng mà có thể mở hệ trung học nghề ngay trong trường, đồng thời liên kết đội ngũ giáo viên để giảng dạy các môn văn hóa.

Theo Thứ trưởng, mô hình đào tạo 9+ theo quy định hiện hành sẽ kết thúc vào năm 2030. Vì vậy, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp còn khoảng bốn năm để chuẩn bị triển khai mô hình trung học nghề với chương trình tích hợp giữa kiến thức văn hóa và kỹ năng nghề. Mục tiêu từ tháng 9 tới sẽ có một số trường cao đẳng triển khai chương trình trung học nghề chất lượng cao với quy mô khoảng 300 - 500 học sinh; những trường có điều kiện có thể đào tạo khoảng 1.000 học sinh.

Đối với định hướng phát triển hệ thống, Thứ trưởng Lê Quân cho rằng, các trường cao đẳng đa ngành cần thay đổi tư duy. Một trường đa ngành chỉ có quy mô khoảng 3.000 - 5.000 người học sẽ khó tạo sức cạnh tranh; mục tiêu cần hướng tới là từ 10.000 đến 30.000 người học. Để làm được điều đó, các trường phải mạnh dạn mở ngành mới, đổi mới mô hình phát triển, mở rộng cơ sở, phân hiệu và các địa điểm đào tạo phù hợp với nhu cầu của địa phương cũng như thị trường lao động.

Thứ trưởng cũng cho biết, các Chương trình mục tiêu quốc gia hiện có nguồn lực khoảng 15.000 tỷ đồng. Đây được xem là nguồn lực để các cơ sở giáo dục nghề nghiệp chủ động xây dựng các chương trình bồi dưỡng, mời chuyên gia, kỹ sư giàu kinh nghiệm, kể cả chuyên gia nước ngoài, tham gia giảng dạy, từng bước nâng cao chất lượng đào tạo nghề theo chuẩn quốc tế.

Bên cạnh việc mở rộng quyền tự chủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ ban hành các tiêu chuẩn về cơ sở vật chất, chương trình đào tạo và đội ngũ giảng viên để các cơ sở giáo dục nghề nghiệp có căn cứ triển khai, nâng cao chất lượng đào tạo và phát huy hiệu quả quyền tự chủ.

"Bất kể là trường công hay tư thục đều phải có đề án phát triển. Các cơ sở phải lấy người học làm trung tâm, lấy nhu cầu doanh nghiệp làm định hướng để phát triển bền vững. Quan trọng hơn, mỗi cơ sở đào tạo phải chủ động đổi mới, thoát khỏi tư duy cũ để xây dựng hệ thống giáo dục nghề nghiệp đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trong giai đoạn mới", Thứ trưởng Lê Quân nhấn mạnh.