Gỡ điểm nghẽn liên kết để doanh nghiệp làm chủ công nghệ

Gắn nghiên cứu với nhu cầu doanh nghiệp

Thực tiễn cho thấy, liên kết viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp chỉ phát huy hiệu quả khi xuất phát từ nhu cầu thực tế, có sự tham gia của đơn vị tiếp nhận và được kiểm chứng trong môi trường sản xuất.

TS Nguyễn Văn Tư, Viện trưởng Viện Dầu khí Việt Nam (VPI) cho biết, liên kết không đơn thuần là phối hợp thực hiện nhiệm vụ khoa học mà phải là cơ chế cùng xác định bài toán, chia sẻ nguồn lực và rủi ro, đồng phát triển giải pháp, tổ chức kiểm chứng và hình thành năng lực công nghệ trong nước.

Một ví dụ là việc VPI phối hợp với Liên doanh Vietsovpetro nghiên cứu, phát triển hệ hóa phẩm tăng cường thu hồi dầu VPI SP tại mỏ Bạch Hổ. Sau sáu tháng thử nghiệm bơm ép 100 tấn hóa phẩm tại giếng 1609, giàn BK-16, lượng dầu gia tăng đạt khoảng 2.700 tấn. Trong lĩnh vực thiết bị, VPI cùng Vietsovpetro và Đại học Bách khoa Hà Nội phát triển thiết bị Mini-ROV phục vụ khảo sát công trình dưới nước, với chi phí ước tính thấp hơn 50-60% so với sản phẩm nhập ngoại cùng phân khúc.

Theo TS Nguyễn Văn Tư, bài toán thực tiễn và đơn vị tiếp nhận cần được xác định ngay từ đầu. Doanh nghiệp phải tham gia cung cấp dữ liệu, điều kiện thử nghiệm và đánh giá kết quả; viện nghiên cứu, trường đại học phát huy năng lực chuyên môn để phát triển giải pháp phù hợp.

Công ty cổ phần Tập đoàn Ô tô Hiệp Hòa. Ảnh: NVCC

Ở lĩnh vực cơ khí chuyên dùng, ông Đào Mạnh Hùng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Tập đoàn Ô tô Hiệp Hòa cho biết, doanh nghiệp đang phối hợp với Đại học Bách khoa Hà Nội và UBND thành phố Hà Nội phát triển xe thang chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ có tầm vươn 32m và 56m. Nhiệm vụ hướng tới làm chủ phần mềm điều khiển tự động bằng tiếng Việt, nghiên cứu và chế tạo trong nước các cụm kết cấu chính.

Theo ông Đào Mạnh Hùng, việc hợp tác với cơ quan quản lý và trường đại học tạo thêm điều kiện để doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu sản phẩm chủ lực. Hiện dòng xe chữa cháy đồng bằng của doanh nghiệp đạt tỷ lệ nội địa hóa khoảng 70%.

Trong khi đó, với lĩnh vực dược liệu, bà Nguyễn Thị Hương Liên, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Sao Thái Dương, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Doanh nghiệp khoa học và công nghệ Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu kết nối đồng bộ từ nghiên cứu sản phẩm đến phát triển nguồn nguyên liệu.

Sau 8 năm di thực, trồng thử gần 5.000 cây bạch quả tại Sơn La, doanh nghiệp ghi nhận cây sinh trưởng tốt, hàm lượng hoạt chất trong lá đạt yêu cầu. Tuy nhiên, kế hoạch phát triển vùng nguyên liệu gặp trở ngại khi khu vực trồng thử được thông báo quy hoạch làm hồ tích năng thủy điện. Theo bà Nguyễn Thị Hương Liên, doanh nghiệp cần phối hợp với các nhà khoa học và địa phương trong nghiên cứu giống, quy trình canh tác, bảo đảm chất lượng và nguồn cung dược liệu ổn định.

Khơi thông cơ chế, mở đường cho thương mại hóa

Dù đã có những kết quả cụ thể, khoảng cách từ nghiên cứu đến thương mại hóa vẫn là thách thức. Nhu cầu công nghệ của doanh nghiệp chưa phải lúc nào cũng được chuyển thành nhiệm vụ nghiên cứu có mục tiêu, tiêu chí đầu ra và đơn vị tiếp nhận rõ ràng. Trong khi đó, công nghệ mới thường đòi hỏi nhiều vòng thử nghiệm, nguồn lực hoàn thiện và đánh giá an toàn trước khi ứng dụng rộng rãi.

Theo TS Nguyễn Văn Tư, nếu thiếu đơn vị đặt hàng và tiếp nhận, các bên khó xây dựng tiêu chí đầu ra, bố trí nguồn lực thử nghiệm. Cơ chế quản trị rủi ro và chia sẻ lợi ích chưa rõ cũng khiến doanh nghiệp thận trọng khi đồng đầu tư nghiên cứu.

Từ thực tế phát triển xe chuyên dụng, ông Đào Mạnh Hùng kiến nghị Nhà nước xem xét ưu tiên mua sắm công đối với sản phẩm do doanh nghiệp Việt Nam sản xuất, làm chủ công nghệ; đồng thời tăng cường phối hợp giữa cơ quan kiểm định, đo lường chất lượng với doanh nghiệp ngay từ giai đoạn nghiên cứu. Theo ông, cách làm này giúp doanh nghiệp chủ động hoàn thiện yêu cầu kỹ thuật, tạo điều kiện đưa sản phẩm ra thị trường trên cơ sở bảo đảm tiêu chuẩn và an toàn.

Với ngành dược liệu, bà Nguyễn Thị Hương Liên đề xuất kết nối nghiên cứu sản phẩm với quy hoạch vùng nguyên liệu và địa bàn triển khai. Doanh nghiệp khó tự đảm nhiệm toàn bộ quá trình từ nghiên cứu thuốc mới đến đầu tư vùng trồng, nhất là với những loại cây cần thời gian dài để phát triển. Vì vậy, cần có sự phối hợp giữa viện, trường, doanh nghiệp và địa phương ngay khi hình thành nhiệm vụ.

Đại diện FPT cũng đề xuất xây dựng đội ngũ thực thi chung giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, kết hợp đào tạo với các dự án thực tế. Các bên cần thống nhất từ đầu về nguồn lực đóng góp, đơn vị tiếp nhận, trách nhiệm thương mại hóa và quyền sở hữu trí tuệ. Kết quả nhiệm vụ không chỉ là sản phẩm mà còn phải góp phần đào tạo đội ngũ có khả năng tiếp tục vận hành, cải tiến công nghệ.

Để liên kết đi vào thực chất, cần đổi mới cơ chế đặt hàng theo nhu cầu doanh nghiệp; phát triển mô hình đồng nghiên cứu, đồng đầu tư, đồng kiểm chứng; ưu tiên nguồn lực cho giai đoạn hoàn thiện công nghệ và minh bạch hóa quyền sở hữu trí tuệ, cơ chế chia sẻ lợi ích. Hiệu quả nghiên cứu cần được đánh giá bằng khả năng ứng dụng, thương mại hóa và năng lực công nghệ được hình thành trong nước, thay vì chỉ dừng ở nghiệm thu đề tài.

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Để chủ trương này đi vào sản xuất, doanh nghiệp cần chủ động đặt hàng và tiếp nhận công nghệ; viện nghiên cứu, trường đại học nâng cao năng lực nghiên cứu ứng dụng; cơ quan quản lý tiếp tục tháo gỡ vướng mắc về cơ chế, thử nghiệm và thị trường. Đây là nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam từng bước giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu, nâng cao sức cạnh tranh và năng lực tự chủ công nghệ.