Gỡ nút thắt trong triển khai cộng đồng không khói thuốc

Thói quen và tâm lý nể nang cùng áp lực từ những hủ tục

Rào cản lớn nhất và khó vượt qua nhất trong việc phòng chống tác hại thuốc lá tại cộng đồng chính là thói quen lâu đời của người nghiện thuốc. Đối với nhiều nam giới tại các vùng nông thôn, điếu thuốc lá, điếu thuốc lào đã trở thành vật bất ly thân từ thời trẻ. Việc từ bỏ một cơn nghiện nicotine kéo dài hàng thập kỷ không thể diễn ra trong ngày một ngày hai chỉ bằng vài lời kêu gọi loa đài.

Bên cạnh đó, văn hóa giao tiếp Á Đông mang nặng tâm lý nể nang cũng là một trở ngại lớn. Tại các nhà văn hóa thôn hay các cuộc họp tổ dân phố, dù có biển quy định "Cấm hút thuốc", nhưng khi các bậc cao niên, những người có uy tín trong làng châm thuốc, người dân xung quanh hoặc cán bộ cấp cơ sở thường có tâm lý ngại nhắc nhở, nể nang vì sợ "mất lòng". Tâm lý coi việc hút thuốc là "chuyện cá nhân nhỏ nhặt" đã vô tình làm vô hiệu hóa các quy định của pháp luật.

Việc tiếp cận thuốc lá quá dễ dàng làm giảm hiệu quả của các chiến dịch truyền thông cai thuốc.

Trong các sự kiện lớn của đời người như đám cưới, đám tang, cải táng mộ phần hay tiệc mừng thọ tại các làng quê, thuốc lá từ lâu đã được coi là món đồ tiếp khách mặc định. Thậm chí, nhiều gia chủ còn coi số lượng và thương hiệu thuốc lá mời khách là thước đo cho sự chu đáo và kinh tế của gia đình.

Khi triển khai mô hình không khói thuốc, ban tổ chức thôn, xóm thường gặp phải sự phản ứng ngầm từ dòng họ hoặc chính gia chủ. Họ lo sợ nếu không bày thuốc lá trên bàn tiệc, khách khứa sẽ chê cười là không hiếu khách. Áp lực tâm lý từ dư luận làng xã khiến nhiều gia đình dù rất muốn tổ chức đám cưới văn minh không khói thuốc, nhưng cuối cùng vẫn phải thỏa hiệp và bày thuốc lá ra bàn tiệc để "bằng bạn bằng bè".

Thiếu chế tài xử phạt đủ mạnh và lực lượng giám sát mỏng

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã quy định rõ các chế tài xử phạt hành vi hút thuốc nơi công cộng. Tuy nhiên, tại các cộng đồng dân cư, việc áp dụng luật vào thực tế đang gặp rất nhiều khó khăn. Lực lượng chức năng có thẩm quyền xử phạt như Công an xã, Thanh tra y tế quá mỏng, không thể thường xuyên túc trực tại các địa điểm công cộng để bắt quả tang và xử lý vi phạm.

Trong khi đó, ban quản lý thôn, tổ dân phố hay các tổ tự quản chỉ có quyền nhắc nhở, phê bình chứ không có thẩm quyền ra quyết định phạt tiền. Việc đưa tiêu chí không hút thuốc vào quy ước, hương ước làng văn hóa dù có tác dụng răn đe, nhưng do thiếu chế tài kinh tế cụ thể và nghiêm khắc, các quy định này thường rơi vào tình trạng "đầu voi đuôi chuột", người dân vi phạm nhiều lần nhưng không bị xử lý triệt để.

Một thách thức khác là sự phổ biến quá mức của các điểm bán lẻ thuốc lá. Tại bất kỳ ngõ xóm nào, người dân, thậm chí là trẻ em, cũng có thể dễ dàng mua được một bao thuốc lá tại các quán tạp hóa, quán trà đá vỉa hè với giá thành rất rẻ. Việc tiếp cận thuốc lá quá dễ dàng làm giảm hiệu quả của các chiến dịch truyền thông cai thuốc.

Đáng ngại hơn, sự xuất hiện của các loại thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng với thiết kế bắt mắt, nhiều mùi hương đang tấn công mạnh mẽ vào giới trẻ tại các vùng nông thôn và đô thị.

Sự thiếu hiểu biết của một bộ phận phụ huynh và học sinh về tác hại của thuốc lá điện tử, kết hợp với các chiêu trò quảng cáo tinh vi trên mạng xã hội, đang đặt ra một thách thức mới, làm phức tạp thêm cuộc chiến xây dựng cộng đồng không khói thuốc.

Suy cho cùng, mọi rào cản hay "nút thắt" pháp lý đều có thể tháo gỡ bằng những cơ chế quản lý linh hoạt và nghiêm minh. Nhưng nút thắt lớn nhất cần mở lối chính là nhận thức của cộng đồng về quyền được hít thở bầu không khí trong lành. Bảo vệ thế hệ tương lai khỏi tác hại của thuốc lá không phải là việc của ngày một ngày hai, mà bắt đầu ngay từ chính hành động văn minh của mỗi chúng ta ngày hôm nay.