Gọi tên nhau qua... biển số xe (!)

Nhà có ô tô muốn đỗ gần cửa cho tiện. Nhà chưa có ô tô cũng muốn giữ khoảng không gian trước nhà cho thoáng đãng. Người đi làm về muộn muốn tìm được chỗ đỗ xe, người về sớm lại chẳng muốn chiếc xe của hàng xóm án ngữ trước cửa. Có người cho rằng nhà mình ở ngay đấy thì có quyền ưu tiên. Người khác lại bảo đường là đường chung, ai đến trước thì đỗ trước, miễn không vi phạm quy định. Người viện lẽ nhà mình đã bỏ tiền mua đất, mua nhà. Người phản bác rằng tiền mua nhà không bao gồm quyền sở hữu mặt đường trước cửa.

Thế là từ chuyện đỗ xe, những người hàng xóm bắt đầu phân định đúng sai, hơn thiệt. Mỗi người đều có cái lý của mình, mà cái lý nào nghe qua cũng có vẻ xuôi tai. Đã có những cuộc cãi vã, những xô xát giữa những người hàng xóm. Một ông đầu trọc một buổi chiều muộn đi làm về “phát điên” khi thấy con Lexus đỗ chình ình trước cổng. Sẵn hơi rượu trong người, ông vơ hòn gạch phồng giáng thẳng cánh vào kính trước. Kính xe vỡ rạn như mạng nhện.

Tổ hòa giải được mời đến, nhưng tài thánh mà... hòa trước những cái đầu đang bốc lửa. Công an phường lắc đầu, việc này tổ dân phố nên giải quyết trước. Thế là câu chuyện cứ quanh quẩn kiểu “con kiến mà leo cành đa”.

(Ảnh minh họa)

Mấy bác cựu chiến binh ngẫm ngợi: Chuyện này không chỉ là tranh chấp chỗ đỗ ô tô. Nó còn là cuộc tranh chấp giữa cái tôi và cái chúng ta. Một con đường công cộng không thể tự nhiên biến thành sân riêng chỉ vì nó nằm trước cửa nhà ai đó. Muốn xác định ai đúng, ai sai, phải căn cứ vào quy định pháp luật và hiện trạng cụ thể, chứ không thể cứ nhà nào to tiếng hơn thì nhà ấy có phần.

Nhưng điều khiến người ta buồn hơn cả lại nằm ở một chuyện khác. Hàng xóm sống cạnh nhau, cả năm khóa cửa im ỉm. Người này chẳng biết tên người kia, người kia cũng không buồn tìm hiểu người này là ai. Họ có thể đi qua nhau hàng trăm lần nhưng chỉ chào nhau bằng khẩu trang và kính mát. Đến khi có chuyện liên quan đến ô tô, bỗng nhiên mọi người nhận ra nhau rất nhanh. Có điều, họ không gọi nhau bằng tên, bằng tuổi, bằng nghề nghiệp, càng không phải bằng một cách xưng hô thân tình nào đó. Họ gọi nhau bằng... hai số cuối biển số xe: “Ông 76 đâu?”; “Này ông 89 đừng ngang ngược như thế!”; “Con bé 53 lại chắn lối rồi!”. CHuyện xa hơn chút, này con mẹ 66 nhà bị siết nợ rồi!

Cười đấy, nhưng cười ra nước mắt. Lên phố để mong được mát mặt hơn. Nhưng nếu như chỉ mang theo chiếc ô tô, căn nhà mới và những tiện nghi vật chất, còn cách ứng xử vẫn bị trói buộc bởi thói quen cũ, thì phố mới cũng chưa chắc đã đem lại một đời sống mới. Lại cần làm rõ chỗ này, không thể cứ có tranh chấp là quy hết cho “văn hóa làng”. Làng quê Việt Nam vốn có nhiều điều đáng trọng: tình nghĩa xóm giềng, sự đùm bọc khi hoạn nạn, tiếng gọi nhau thân thuộc qua hàng rào, bờ giậu. Không ít nơi, người trong phố lớn sống cạnh nhau nhiều năm còn chưa biết mặt, trong khi ở làng, nhà nào có việc, hàng xóm biết tự nguyện sang giúp. Vấn đề không nằm ở chỗ người ta từ làng lên phố, mà ở chỗ những gì tốt đẹp của làng chưa được giữ lại, còn những thói quen không phù hợp với đời sống chung lại chưa được uốn nắn.

Nói cách khác, điều cần chuyển đổi không phải là căn cước quê quán, mà là ý thức về cộng đồng. Từ làng ra phố không có nghĩa là phải quên tình làng nghĩa xóm. Trái lại, cần đem theo sự gần gũi, chân tình của làng quê, đồng thời học cách tôn trọng những nguyên tắc của đời sống đô thị như quyền sử dụng không gian chung, sự riêng tư của mỗi gia đình, tính minh bạch của quy định và trách nhiệm đối với cộng đồng.

Ở đây, pháp luật và văn hóa không phải hai con đường tách biệt. Pháp luật xác định giới hạn quyền và nghĩa vụ; văn hóa giúp con người tự giác ứng xử đúng mực ngay cả khi không có ai đứng ra nhắc nhở. Pháp luật có thể xử lý hành vi đỗ xe sai quy định, cản trở giao thông hoặc gây mất trật tự; nhưng không thể bằng một biên bản mà lập tức khiến những người vốn không muốn nhìn mặt nhau trở thành hàng xóm thân tình.

Ngược lại, cũng không thể lấy tình làng nghĩa xóm để thay thế pháp luật. Đã vi phạm thì phải xử lý theo quy định, không thể cứ xoa tít hai bàn tay “bà con ta cả”, cũng không thể đẩy mọi việc cho tổ hòa giải rồi coi như xong trách nhiệm. Hòa giải có thể tháo gỡ mâu thuẫn, nhưng muốn giải quyết tận gốc phải làm rõ quy định về dừng, đỗ xe, xác định phần đường được phép sử dụng, tổ chức giao thông phù hợp và phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan liên quan. Nhưng có lẽ, việc đầu tiên vẫn là bắt đầu từ mỗi người dân. Đừng coi khoảng đường trước nhà mặc nhiên là của nhà mình. Đừng vì một chỗ đỗ xe mà biến hàng xóm thành đối thủ. Đừng đợi người khác nhắc mới chịu tôn trọng quy tắc chung. Và trước khi mượn hai con số cuối biển xe để gọi, một lần thân ái hỏi tên họ xem sao.

Biết đâu, khi đã biết tên nhau, người ta sẽ ngần ngại hơn trước một lời nặng nhẹ. Khi đã chào nhau vài lần, người ta có thể dễ ngồi xuống nói chuyện hơn là đứng giữa đường phân xử. Phố mới, vì thế, cần nhiều hơn những ngôi nhà mới. Nó cần một nếp sống mới, nhưng không phải nếp sống đoạn tuyệt với những giá trị tốt đẹp của làng quê. Đó phải là sự tiếp nối có chọn lọc: giữ tình nghĩa, bỏ thói cục bộ; giữ sự chân tình, bỏ tâm lý chiếm hữu; giữ cái gần gũi của làng, thêm ý thức pháp luật và trách nhiệm công dân của phố.

Nếu người ta nhớ biển số xe của nhau rõ hơn tên người, biết chiếc xe bên cạnh đỗ lệch mấy gang tay mà không biết nhà bên có người ốm, có cụ già vừa bị lừa đảo qua mạng, hay đứa trẻ trên đường đi học về gặp tai nạn, thì cái thiếu của con phố ấy không phải là chỗ đỗ ô tô. Cái thiếu chính là chỗ đỗ cho tình người.

Và đó mới là chỗ trống đáng lo nhất giữa một phố mới đang cố học cách trở thành phố đẹp.