Góp phần kết nối tri thức cộng đồng

Thư viện cộng đồng “Khu vườn bình yên” tại xã Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. (Ảnh: NTN)

Điểm hẹn của những người yêu sách

Phần lớn thư viện cộng đồng và thư viện tư nhân bắt đầu từ một tủ sách gia đình, một phòng đọc nhỏ hoặc sáng kiến của một người yêu sách. Dần dần, những địa chỉ này trở thành nơi sinh hoạt văn hóa quen thuộc tại khu dân cư.

Tại xã Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh, cô giáo Nguyễn Thanh Nga, nguyên Trưởng phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Thạch Hà (cũ) đã dành một góc vườn gia đình để xây dựng thư viện cộng đồng mang tên “Khu vườn bình yên”. Thư viện phục vụ miễn phí sách, báo cho học sinh và mở cửa đón trẻ em đến đọc. Từ một góc vườn gia đình, “Khu vườn bình yên” trở thành điểm gặp gỡ của những bạn nhỏ yêu sách, từ đó hình thành thói quen đọc và tạo thêm địa điểm sinh hoạt cho trẻ em tại địa phương.

Lợi thế của thư viện tư nhân phục vụ cộng đồng là sự linh hoạt, gần gũi và khả năng bám sát đặc điểm địa bàn. Người sáng lập, vận hành thư viện hiểu nhu cầu của cư dân để lựa chọn tài liệu, đầu sách phù hợp; các chương trình gắn với đời sống, đáp ứng nhu cầu đọc, học tập và giao lưu của người dân.

Thư viện Dương Liễu, xã Dương Hòa, Thành phố Hà Nội thành lập tháng 9/2013. Với mục tiêu lan tỏa văn hóa đọc, phát triển văn hóa thông tin và xây dựng tinh thần học tập suốt đời, đến nay thư viện có hơn 15.000 đầu sách và phục vụ hơn 3.500 bạn đọc với gần 100 tình nguyện viên tham gia. Sau hơn 10 năm hoạt động, thư viện Dương Liễu đã phát triển thành không gian học tập, sáng tạo và kết nối cộng đồng. Thư viện tổ chức các chương trình về STEAM, ngoại ngữ, sức khỏe tinh thần, văn hóa thông tin và kỹ năng cho người dân địa phương. Đến nay, thư viện đã phát triển 6 dự án trực thuộc, tập trung vào các chủ đề và nhóm đối tượng khác nhau. Các câu lạc bộ Sách 52, WeTalk, WeNature, WeJoy, WeDesign, WeTech tạo thêm không gian đọc sách, học tập, trao đổi và tham gia hoạt động cộng đồng.

Bạn Phùng Như Quỳnh, thành viên câu lạc bộ Sách 52, cộng tác viên thư viện Dương Liễu cho biết: Tên gọi “Sách 52” xuất phát từ mục tiêu đọc 52 cuốn sách trong một năm, tương đương một cuốn mỗi tuần. Con số này không phải chỉ tiêu bắt buộc mà là lời nhắc duy trì thói quen đọc. Hoạt động của câu lạc bộ ngày càng đưa việc đọc gần hơn với nhu cầu học tập và giao tiếp của thành viên.

Vai trò quan trọng trong duy trì hoạt động của thư viện tư nhân

Hiện nay, cách tiếp nhận thông tin của người dân thay đổi nhanh dưới tác động của công nghệ số. Điện thoại thông minh, mạng xã hội và các nền tảng số đem đến nhiều lựa chọn về học tập và giải trí. Thực tế này các thư viện tư nhân phục vụ cộng đồng phải đổi mới cách thức vận hành.

Tiến sĩ Vũ Dương Thúy Ngà, nguyên Vụ trưởng Vụ Thư viện (nay là Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện), Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhìn nhận: Hệ thống thư viện tư nhân phục vụ cộng đồng đang góp phần phát triển văn hóa đọc và mở ra cơ hội học tập suốt đời cho người dân. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, hệ thống thư viện cấp huyện chuyển giao về cấp xã. Việc sắp xếp các đơn vị hành chính cũng tác động đến mạng lưới thư viện tại cơ sở. Phát triển mô hình thư viện cộng đồng, thư viện tư nhân sẽ góp thêm những điểm tiếp cận sách và tri thức cho người dân.

Theo Tiến sĩ Vũ Dương Thúy Ngà, hiện phần lớn thư viện tư nhân phục vụ cộng đồng gặp khó khăn về nguồn lực trong quá trình duy trì. Các cơ sở được hình thành từ tâm huyết của cá nhân với kinh phí hạn chế. Nguồn sách chủ yếu từ đóng góp, nhân lực dựa nhiều vào đội ngũ tình nguyện viên. Một số thư viện phụ thuộc vào người sáng lập hoặc nhóm tình nguyện viên nòng cốt, chỉ cần sự thay đổi về nhân sự sẽ ảnh hưởng tính ổn định của thư viện.

Trong bối cảnh ngày càng nhiều người mong muốn xây dựng và phát triển thư viện cộng đồng, việc liên thông, luân chuyển sách, bổ sung nguồn tài liệu giữa thư viện công cộng, thư viện trường học và các thư viện khác trên địa bàn sẽ thúc đẩy hệ thống thư viện tư nhân duy trì phục vụ bạn đọc. Ngoài ra, để thúc đẩy phát triển thư viện cộng đồng và thư viện tư nhân phục vụ cộng đồng, các không gian đọc cần đổi mới cách thức tổ chức, truyền cảm hứng để người dân đọc, học tập, giao lưu và trải nghiệm.

Anh Phùng Bá Hưng, một trong những sáng lập viên và quản lý Thư viện Dương Liễu cho biết: Trong bối cảnh thông tin bão hòa và công nghệ số phát triển, thư viện phải kết nối các nguồn thông tin, tập trung vào nhóm cộng đồng và bám sát địa bàn hoạt động. Sự am hiểu đặc điểm của cộng đồng giữ vai trò quan trọng trong duy trì hoạt động của thư viện.

Từ những tủ sách gia đình, phòng đọc nhỏ… mạng lưới thư viện cộng đồng đang từng bước lan tỏa, đưa sách và tri thức đến với người dân. Với sự chung tay của các thư viện, nhà trường, tổ chức, cá nhân sẽ tiếp thêm nguồn lực cho những không gian đọc tại cơ sở, góp phần nâng cao dân trí và phát triển văn hóa đọc trong Nhân dân.