GS Ngụy Như Kon Tum: Từ Thạc sĩ Vật lý đầu tiên đến Hiệu trưởng huyền thoại

GS.NGND Ngụy Như Kon Tum là Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, giữ cương vị này suốt 26 năm, góp phần xây dựng một trong những trung tâm đào tạo, nghiên cứu hàng đầu đất nước.

GS.NGND Ngụy Như Kon Tum. Ảnh: VNU.

GS, NGND Ngụy Như Kon Tum sinh năm 1913, là người gốc Huế nhưng sinh ra và có tuổi thơ ở Gia Lai, Kon Tum. Bố ông là cụ Ngụy Như Bích, một chủ sự bưu điện, đồng thời là một thầy thuốc có tiếng. Trong nhiều năm đưa vợ con đi làm ăn khắp vùng Tây Nguyên và Lào, cụ thường lấy địa danh nơi các con được sinh thành để đặt tên. Vì vậy, GS Ngụy Như Kon Tum có người chị gái tên là Ngụy Như Ban Mê Thuột.

Năm 11 tuổi, Ngụy Như Kon Tum vào học lớp Nhì Trường Cao đẳng Tiểu học Huế, sau đó học Trường Thành chung rồi Trường Quốc học Huế. Nhờ thông minh và ham học, ông trở thành học sinh xuất sắc của Trường Quốc học Huế, đậu "đíp-lôm" năm 1930 và được cấp học bổng ra Hà Nội học Ban tú tài bản xứ tại Trường Bưởi.

GS Nguyễn Xiển (nguyên Chủ tịch UB Hành chính Bắc Bộ) kể lại: "Cấp học này chỉ tuyển số học trò đã đậu hạng xuất sắc của các Trường Quốc học Trung kỳ và các Trường Thành chung Bắc Kỳ. Anh Kon Tum đã đạt cả hai bằng nói trên (trước đó 3 năm mới chỉ có GS Tạ Quang Bửu cũng đạt cả 2 bằng này). Vì thế, Ngụy Như Kon Tum được cấp học bổng toàn phần sang Paris học đại học".

Sau 3 năm học tại Pháp, Ngụy Như Kon Tum lấy bằng cử nhân khoa học; 3 năm sau tiếp tục đỗ bằng Thạc sĩ Vật lý. Đầu năm 1939, ông được nhà bác học người Pháp nổi tiếng, GS Giôliô Quyri hướng dẫn làm luận án Tiến sĩ Vật lý. Đây cũng là thời gian ông bắt đầu tiếp xúc với những tư tưởng yêu nước và tiến bộ.

Sinh thời, GS, NGND Ngụy Như Kon Tum từng tâm sự: "Rất tiếc khi tôi đang làm luận án Tiến sĩ mới được một năm thì đại chiến thế giới thứ 2 bùng nổ. Phòng thí nghiệm của nhà bác học G.Quyri bị Bộ Quốc phòng Pháp trưng dụng. Giáo sư G. Quyri khuyên: nếu muốn tiếp tục ở lại phải có hai điều kiện là xin nhập quốc tịch Pháp và được Bộ Quốc phòng Pháp tuyển dụng, nhưng tôi nghĩ rằng đất nước của anh cần anh hơn là nước Pháp". Nghe theo lời khuyên đó, ông trở về nước vào cuối năm 1939.

Trên chuyến tàu thủy từ Pháp về Sài Gòn, những nhân viên Việt Nam vô cùng ngạc nhiên và phấn khích khi lần đầu tiên được phục vụ một hành khách ngồi ở ghế loại 1 lại chính gốc là người Việt Nam. Trước đó, vị trí này chỉ dành cho người Pháp hoặc người nước ngoài. Hành khách ấy chính là Ngụy Như Kon Tum. Khi ấy ông mới 26 tuổi nhưng mái tóc đã bạc trắng.

Là Thạc sĩ Vật lý đầu tiên của Việt Nam, sau một năm giảng dạy tại Trường Sát-xơ-lu Lôba ở Sài Gòn, năm 1941, GS Ngụy Như Kon Tum ra Hà Nội giảng dạy tại Trường Bưởi, trong bối cảnh phong trào Việt Minh chống Pháp đang dâng cao trên cả nước.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chiều 22/8/1945, nhiều trí thức cùng sinh viên, thanh niên, học sinh tổ chức mít tinh ủng hộ cách mạng tại Khu học xá Đông Dương. Khi đó, GS Ngụy Như Kon Tum là Giám đốc Khu học xá Đông Dương. Tại cuộc mít tinh, các giáo sư Nguyễn Xiển, Nguyễn Văn Huyên, Hồ Hữu Tường và Ngụy Như Kon Tum cùng lên diễn đàn phát biểu, đồng thanh ủng hộ Việt Minh.

Ngay ngày hôm sau (23/8/1945), GS Ngụy Như Kon Tum cùng các giáo sư Trường Bưởi ký một bức điện yêu cầu vua Bảo Đại thoái vị, trao chính quyền cho Việt Minh thành lập Chính phủ. Bức điện này được chính thân phụ ông là cụ Ngụy Như Bích, khi đó là chủ sự Phòng Bưu điện Huế, trực tiếp chuyển đến Bảo Đại.

Năm 1946, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, GS Ngụy Như Kon Tum lên chiến khu Việt Bắc. Trong giai đoạn 1945-1946, ông giữ cương vị Giám đốc Khu học xá Đông Dương.

Theo PGS.TS Ngụy Tuyết Nhung, con gái GS Ngụy Như Kon Tum, nguyên giảng viên Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng ngỏ ý giao ông đảm nhiệm cương vị Bộ trưởng Bộ Giáo dục. Tuy nhiên, ông xin từ chối và tiến cử GS Nguyễn Văn Huyên, còn bản thân nhận nhiệm vụ Giám đốc Trung học vụ thuộc Bộ Giáo dục.

Năm 1951, GS Ngụy Như Kon Tum được cử làm Giám đốc Trường Sư phạm cao cấp tại Khu học xá Trung ương đóng ở Nam Ninh (Trung Quốc). Sau khi miền Bắc được giải phóng, ông trở về Thủ đô, được giao nhiệm vụ xây dựng ngành đại học và giảng dạy Vật lý tại Trường Sư phạm Khoa học.

Năm 1956, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội - tiền thân của Đại học Quốc gia Hà Nội - được thành lập. GS Ngụy Như Kon Tum được Chủ tịch Hồ Chí Minh bổ nhiệm làm Hiệu trưởng và đảm nhiệm cương vị này liên tục đến năm 1982, khi tròn 70 tuổi và nghỉ hưu.

Trong 26 năm giữ cương vị Hiệu trưởng, GS Ngụy Như Kon Tum dành trọn tâm huyết cho sự hình thành và phát triển của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Ông được ghi nhận là người có lối sống giản dị, thanh bạch, liêm khiết, chí công vô tư. Năm 1982, ông nghỉ hưu sau khi được phong tặng danh hiệu Nhà giáo Ưu tú. Năm 1990, Nhà nước phong tặng ông danh hiệu Nhà giáo Nhân dân. Một năm sau, năm 1991, GS, Nhà giáo Nhân dân Ngụy Như Kon Tum qua đời tại Hà Nội.

Không chỉ là nhà giáo, GS Ngụy Như Kon Tum còn là nhà Vật lý địa cầu uyên bác. Ông là Trưởng đoàn Khoa học Việt Nam đầu tiên tham dự Hội nghị Vật lý địa cầu quốc tế tại Moskva năm 1957; là tác giả nhiều công trình nghiên cứu về Vật lý hiện đại và các sách giáo khoa dành cho bậc trung học và đại học như Phương pháp giảng dạy môn Vật lý, Cơ học, Cơ sở Vật lý, Giải thích đơn vị đo lường hợp pháp của Việt Nam (xuất bản năm 1997).

Cùng với GS Nguyễn Xiển, GS Ngụy Như Kon Tum góp phần xây dựng ngành Vật lý địa cầu ở Việt Nam. Sau khi nghỉ hưu, ông vẫn tiếp tục giảng dạy, tham gia Hội đồng Khoa học của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội; là Ủy viên Đoàn Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Vật lý Việt Nam và tham gia biên soạn phần Vật lý của Từ điển Bách khoa Việt Nam.