Hà Nội: Khảm trai Chuyên Mỹ và bước tiến mới của nghề truyền thống

Thành viên Đoàn Hội đồng Thủ công thế giới tham quan thực tế tại làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ. (Ảnh: Thu Hương)

Từ nghề truyền thống đến thương hiệu thủ công Việt

Người thợ cần mẫn tạo ra các sản phẩm khảm trai Chuyên Mỹ. (Ảnh: Phương Uyên)

Làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ có lịch sử hình thành và phát triển gần 1.000 năm, bắt nguồn từ thế kỷ XI. Theo tư liệu lịch sử địa phương, nghề được cụ Trương Công Thành - một vị tướng văn võ song toàn dưới triều Lý (1009 - 1225) - truyền dạy cho người dân trong vùng. Qua hơn một thiên niên kỷ gìn giữ và phát triển, từ một nghề thủ công sinh nhai, khảm trai Chuyên Mỹ dần khẳng định giá trị của mình khi góp mặt trong các công trình kiến trúc triều Nguyễn ở Huế và được lựa chọn làm quà tặng các nguyên thủ quốc gia.

Từ những vỏ trai, vỏ ốc bình dị của thiên nhiên, người thợ khảm có thể tạo nên những họa tiết tinh xảo, dù cầu kỳ và phức tạp đến đâu. Nghề khảm trai không đơn thuần chỉ có đục, đẽo, mài, lắp ráp theo khuôn mẫu nhất định, đó còn là cả một quá trình bao gồm nhiều công đoạn tỉ mỉ của người thợ: Từ chọn nguyên liệu vỏ trai, vỏ ốc đến kỹ thuật khảm tinh vi và sơn mài nhiều lớp. Một trong những công đoạn quan trọng nhất của nghề khảm trai là cẩn xà cừ, gồm ba khâu phối hợp nhịp nhàng: Dũa, đục, tỉa.

Nghệ nhân truyền thần Nguyễn Đình Hiếu cho biết yếu tố quan trọng nhất để tạo nên tác phẩm có hồn chính là đôi mắt. Ảnh: (Phương Uyên)

Qua đôi bàn tay tài hoa, những người thợ lành nghề đã cho ra đời nhiều tác phẩm nghệ thuật độc đáo và đa dạng, vươn sang thị trường quốc tế như Anh, Nga, Mỹ, Hà Lan, Nhật Bản,... Hiện nay, nghề khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ thu hút hơn 7.000 lao động tại chỗ với hơn 2.000 hộ gia đình và 10 doanh nghiệp chuyên sản xuất các sản phẩm làng nghề, đồng thời tạo việc làm thường xuyên cho hàng nghìn lao động ngoài địa phương.

Giữa dòng chảy nghìn năm ấy, những nghệ nhân như ông Nguyễn Đình Hiếu vẫn ngày đêm miệt mài giữ lửa cho kỹ nghệ truyền thần. Ông cho biết đã theo nghề từ khi còn nhỏ: “Lúc 10 tuổi tôi đã bắt đầu mày mò học làm theo bố mẹ, đến bây giờ hơn 40 tuổi vẫn gắn bó với nghề. Mình tự làm dần dần sinh ra đam mê, kiếm được tiền thì lại càng thêm yêu nghề hơn.”

Với những người thợ như ông Hiếu, việc theo nghề từ khi còn nhỏ không chỉ là sự tiếp nối truyền thống gia đình từ thời ông cha, mà còn là hành trình biến kế sinh nhai thành tình yêu nghề sâu sắc. Chính tâm thế ấy đã giúp những tác phẩm khảm trai Chuyên Mỹ trở thành những kiệt tác nghệ thuật đầy cảm xúc, chinh phục cả những chuyên gia thẩm định khắt khe nhất từ Hội đồng Thủ công thế giới.

Sức sống mới trong dòng chảy Hội nhập

Không gian trưng bày các sản phẩm khảm trai, sơn mài truyền thống của nghệ nhân Chuyên Mỹ tại triển lãm thủ công mỹ nghệ, thể hiện sự tinh xảo và đa dạng của nghề khảm trai truyền thống. (Ảnh: Thu Hương)

Bên cạnh những mẫu sản phẩm mang nét truyền thống, hiện nay các nghệ nhân ở Chuyên Mỹ đang không ngừng nâng cao tay nghề, đổi mới mẫu mã và kết hợp thẩm mỹ hiện đại để phù hợp với nhu cầu thị trường trong nước và quốc tế. Từ những bộ trường kỷ, sập gụ hay tranh khảm mang đậm dấu ấn truyền thống, nhiều cơ sở sản xuất còn sáng tạo ra các sản phẩm thủ công mỹ nghệ hiện đại, tinh xảo như tranh phong cảnh non nước, chân dung truyền thần hay các phụ kiện thời trang, trâm cài tóc, đồ lưu niệm,… Nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng tâm sự: “Mình làm nghề thì mình yêu nghề, lúc nào cũng phải đổi mới và sáng tạo”.

Những thiết kế mới đưa khảm trai Chuyên Mỹ đến gần hơn với bạn bè quốc tế. (Ảnh: Văn Tiến)

Không chỉ đổi mới mẫu mã, nhiều hộ sản xuất còn ứng dụng máy móc hiện đại vào các công đoạn tạo hình để nâng cao năng suất, đáp ứng nhu cầu thị trường trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Với nhiều năm gắn bó với nghề, ông Vũ Sinh Thế chia sẻ rằng từ khoảng năm 2015, nhiều cơ sở trong làng bắt đầu đưa máy móc vào sản xuất các dòng khảm nổi hiện đại có chất liệu dày và phức tạp. Dù có sự thay đổi trong cách sản xuất nhưng những giá trị tinh hoa của nghề truyền thống vẫn luôn được gìn giữ nguyên vẹn. “Máy móc chỉ hỗ trợ phần tạo hình, còn điều làm cho sản phẩm sống động thì chủ yếu nằm ở tâm hồn của người cầm bút” - Ông Thế khẳng định.

Song song với đổi mới kỹ thuật, các nghệ nhân cũng từng bước tiếp cận môi trường kinh doanh số. Nhiều cơ sở đã quảng bá sản phẩm qua mạng xã hội Facebook, Zalo, nhận đơn đặt hàng trực tuyến và xây dựng hình ảnh làng nghề trên các nền tảng mạng xã hội.

Làng nghề Chuyên Mỹ đẩy mạnh phát triển du lịch trải nghiệm gắn với bảo tồn nghề truyền thống. (Ảnh: Hồng Nga)

Ngoài việc đổi mới để thích nghi, chính quyền địa phương và hợp tác xã cũng nỗ lực tìm giải pháp giữ nghề trong bối cảnh hội nhập. Ông Vũ Văn Đình, Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HTX Nông nghiệp Phú Chuyên cho biết sau ảnh hưởng từ dịch COVID-19 và biến động kinh tế thế giới, nghề khảm trai Chuyên Mỹ từng có thời điểm chững lại. Vì vậy, địa phương đã và đang đẩy mạnh công tác tuyên truyền để giới trẻ hiểu hơn về nghề truyền thống, đồng thời chú trọng quan tâm tới các nghệ nhân, thợ giỏi trong việc truyền dạy và hỗ trợ mở các lớp đào tạo trong nhà trường nhằm bảo tồn và phát huy những giá trị đặc sắc của làng nghề.

Chính những nỗ lực ấy đang tạo nên sức sống mới cho làng nghề nghìn năm tuổi, giúp khảm trai Chuyên Mỹ không chỉ giữ được tinh hoa truyền thống mà còn từng bước hòa mình vào dòng chảy sáng tạo, đưa hình ảnh làng nghề truyền thống Việt Nam đến gần hơn với bạn bè quốc tế.
Tự hào vươn cao từ điểm tựa di sản
Qua hàng nghìn năm gìn giữ và phát triển bởi những đôi bàn tay khéo léo, làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ đã và đang khẳng định được vị thế làng nghề truyền thống tiêu biểu của Việt Nam. Mới đây, Chuyên Mỹ cùng làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng chính thức trở thành thành viên của Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới, đánh dấu bước tiến quan trọng trong hành trình đưa tinh hoa thủ công Việt Nam vươn ra quốc tế.

Hai làng nghề Chuyên Mỹ và Sơn Đồng được trao chứng nhận là thành viên Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới ngày 08/05/2026 tại Hoàng thành Thăng Long. (Ảnh: Thu Hương)

Danh hiệu này chính là sự ghi nhận xứng đáng cho kỹ thuật chế tác tinh xảo cùng sức sáng tạo bền bỉ của nhiều thế hệ nghệ nhân nơi đây. Việc gia nhập mạng lưới quốc tế được kỳ vọng sẽ trở thành điểm tựa để Chuyên Mỹ phát triển mạnh hơn trong tương lai. Từ đó có thể quảng bá sản phẩm thủ công mỹ nghệ, mở rộng thị trường xuất khẩu, thúc đẩy du lịch trải nghiệm làng nghề. Ông Vũ Văn Đình phấn khởi chia sẻ: “Không chỉ trong nước mà cả bạn bè trên thế giới sẽ biết đến nghề truyền thống của địa phương, đồng thời mở ra định hướng phát triển du lịch làng nghề trong thời gian tới”.

Đi cùng cơ hội cũng là áp lực đổi mới để thích nghi với thị trường toàn cầu. Nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng cho rằng muốn sản phẩm đi xa hơn, làng nghề cần thay đổi tư duy sản xuất, thiết kế theo xu hướng mới và hướng tới những dòng sản phẩm phù hợp với nhu cầu quốc tế. Chính từ điểm tựa di sản và khát vọng đổi mới, Chuyên Mỹ hôm nay không chỉ gìn giữ một nghề thủ công truyền thống của dân tộc, mà còn từng bước đưa tinh hoa thủ công Việt Nam vươn xa trên bản đồ sáng tạo thế giới.