Hà Nội thử nghiệm vùng phát thải thấp: Bước đi cần thiết cho giao thông xanh

Hà Nội cần tập trung phát triển vận tải hành khách công cộng; mở rộng không gian đi bộ, xe đạp. Ảnh: Thư Hoàng.

Không “đi tắt” trong chuyển đổi

Chuyển đổi giao thông xanh đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với các đô thị lớn, trong đó có Hà Nội - nơi áp lực ô nhiễm không khí và ùn tắc giao thông ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đây không phải là quá trình có thể thực hiện bằng những quyết sách tức thời, mà cần một lộ trình bài bản, nhiều tầng nấc.

Tại Hội thảo “Kinh nghiệm quốc tế trong việc thúc đẩy chuyển đổi giao thông xanh” mới đây, TS Phạm Sỹ Thành - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chiến lược Trung Quốc (CESS) - nhấn mạnh: “Ít nhất phải triển khai hai lộ trình song song, không nên bỏ ngay xe xăng mà cần cải thiện dần trong khi thúc đẩy xe điện”.

Theo ông Thành, kinh nghiệm từ Trung Quốc cho thấy, chuyển đổi hiệu quả không đến từ việc “đi tắt” sang điện hóa toàn bộ, mà là quá trình kéo dài hàng chục năm với chính sách nhất quán từ trung ương đến địa phương. Điểm cốt lõi là xây dựng hệ thống chính sách nhiều tầng, kết hợp giữa cải thiện phương tiện hiện hữu và phát triển phương tiện mới.

Cụ thể, mô hình “ba tầng nấc” được ông Thành đề cập gồm: nâng cao tiêu chuẩn khí thải đối với xe động cơ đốt trong; thúc đẩy phương tiện năng lượng mới; và phát triển hệ thống giao thông thông minh, hướng tới mô hình dịch vụ di chuyển.

Một yếu tố quan trọng khác là chính sách phải có mốc thời gian rõ ràng. “Chính sách cần phân tầng đối tượng. Theo đó, xe công và xe dịch vụ đô thị nên được ưu tiên chuyển đổi 100% sang xe năng lượng mới sớm nhất” - ông Thành nêu quan điểm.

Song song với đó, việc áp dụng tiêu chuẩn khí thải cao, kết hợp các biện pháp phi tài chính như dán nhãn phương tiện, kiểm soát lưu thông hay quy định đỗ xe cũng đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết hành vi sử dụng phương tiện.

Không chỉ dừng ở phương tiện, chuyển đổi giao thông xanh còn đòi hỏi sự đồng bộ về hạ tầng. “Đặc biệt, nguồn lực cần được phân bổ linh hoạt theo từng giai đoạn, tránh dàn trải. Trong đó, chính sách tài chính (trợ cấp, miễn thuế) phải đi cùng công cụ phi tài chính như quy chuẩn kỹ thuật, quy hoạch đô thị và cấp phép lưu thông” - TS Phạm Sỹ Thành nhấn mạnh.

Từ kinh nghiệm đến thực tiễn

Bên cạnh lộ trình, các chuyên gia cũng nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa giao thông xanh và chính sách công nghiệp. Bà Nguyễn Thị Xuân Thúy - Giảng viên Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội), chuyên gia tư vấn của Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO) - cho rằng: “Chuyển đổi giao thông xanh không thể tách rời khỏi chiến lược phát triển ngành công nghiệp ô tô - xe máy trong nước”.

Theo bà Thúy, kinh nghiệm từ Nhật Bản và Đức cho thấy các quốc gia này đều thận trọng trong quá trình điện hóa nhằm bảo vệ năng lực cạnh tranh của ngành công nghiệp nội địa - lĩnh vực tạo ra hàng triệu việc làm. Điều này đặt ra yêu cầu với Việt Nam là phải cân bằng giữa mục tiêu môi trường và phát triển kinh tế.

Ở một góc nhìn khác, bài học từ Singapore lại nhấn mạnh vai trò của quản lý nhu cầu giao thông. “Bên cạnh đó, mô hình của Singapore cho thấy hiệu quả của việc quản lý sử dụng phương tiện thông qua các giải pháp giao thông thông minh, thay vì chỉ tập trung vào hạn chế quyền sở hữu xe cá nhân” - bà Thúy chia sẻ.

Điều này gợi mở hướng tiếp cận linh hoạt cho Hà Nội: không chỉ kiểm soát phương tiện, mà còn tối ưu hóa hạ tầng và hành vi sử dụng giao thông.

Trên thực tế, thành phố đang từng bước cụ thể hóa các định hướng này. Ông Nguyễn Quang Huy - Phó Trưởng phòng Quản lý vận tải và An toàn giao thông (Sở Xây dựng Hà Nội) - cho biết: Việc chuyển đổi giao thông xanh đã được phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng đơn vị.

Theo đó, Hà Nội tập trung phát triển vận tải hành khách công cộng; mở rộng không gian đi bộ, xe đạp; xây dựng các điểm trung chuyển; phát triển trạm tiếp năng lượng sạch và hệ thống thu gom pin sau sử dụng; đồng thời tăng cường quản lý và điều hành giao thông.

Ở góc độ môi trường, bà Lê Thanh Thủy - Phòng Môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội - cho rằng việc triển khai vùng phát thải thấp không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn góp phần thay đổi hành vi xã hội theo hướng bền vững, giảm dần sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Điểm đáng chú ý là cách Hà Nội lựa chọn triển khai: bắt đầu từ phạm vi nhỏ, có kiểm soát, vận hành theo hướng “chạy thử” trong năm 2026 để đánh giá tác động, từ đó hoàn thiện cơ chế trước khi mở rộng.

Cách tiếp cận này phản ánh rõ một xu hướng mới trong hoạch định chính sách: không áp dụng đồng loạt ngay từ đầu, mà thử nghiệm trong không gian giới hạn, quan sát phản ứng thực tế, rồi điều chỉnh và nhân rộng.

Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn trong nước, có thể thấy một điểm chung: chuyển đổi giao thông xanh là quá trình dài hạn, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính sách, hạ tầng và thị trường.

Việc Hà Nội thí điểm vùng phát thải thấp không chỉ là giải pháp trước mắt nhằm giảm ô nhiễm, mà còn là bước đi quan trọng trong việc định hình mô hình phát triển đô thị bền vững. Trong đó, lộ trình hợp lý, sự đồng bộ chính sách và khả năng thích ứng của xã hội sẽ quyết định liệu quá trình chuyển đổi này đi đến đích - hay dừng lại giữa đường.

Xuân Dung