Hai hành trình - Một lẽ sống

Từ dòng Mê Công đến chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng

Năm 2007, NSND - Anh hùng Lao động Phạm Khắc qua đời. 3 năm sau, ngày 19-2-2010, vợ của ông, họa sĩ - Anh hùng Lao động Đặng Ái Việt bắt đầu hành trình ký họa chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng với tên gọi Hành trình nét thời gian.

Họa sĩ Đặng Ái Việt vẽ chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng ở tỉnh Trà Vinh (nay là tỉnh Vĩnh Long) ngày 16-5-2025. Ảnh: NVCC

Ở tuổi 62, bà mang theo hành trang giản dị: dụng cụ vẽ, quần áo, tiền lương hưu và một ít gạo. Phía trước bà là những chặng đường dài, những địa chỉ cần tìm đến và những cuộc gặp gỡ với các mẹ trên khắp mọi miền đất nước.

Nếu hành trình làm phim Mê Kông ký sự của nhà báo Phạm Khắc đưa người xem đến với những vùng đất từ xa lạ đến quen thuộc, thì hành trình của họa sĩ Đặng Ái Việt lại hướng về những con người đã góp phần làm nên lịch sử dân tộc. Hai chuyến đi khác nhau về phương thức thể hiện, nhưng cùng gặp nhau ở tinh thần dấn thân và khát vọng ghi lại những giá trị đáng trân trọng của cuộc sống.

Họa sĩ Đặng Ái Việt tâm sự, đây là hành trình "Trả nợ đời - Nợ nghiệp - Nợ cố nhân”. Từ người mẹ đầu tiên được bà ký họa ở Ninh Thuận (nay là tỉnh Khánh Hòa), hành trình dần mở rộng qua nhiều địa phương.

Tháng 6-2010, khi ra Hà Nội, bà đã vẽ hơn 100 chân dung người mẹ. Ngày 27-7-2010, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam lần đầu tiên giới thiệu những tác phẩm này đến công chúng.

Hơn 16 năm, bà đã đi qua hơn 3.000 địa chỉ, thực hiện hơn 3.600 bức chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng, trải qua quãng đường hơn 200.000km, 5 lần phải đổi xe máy. Mỗi bức ký họa là kết quả của một cuộc gặp gỡ, một câu chuyện được lắng nghe và một sự kết nối tình cảm.

Có một chi tiết khá đặc biệt là dù vẽ với nguồn cảm hứng lớn lao nhưng bà vẫn không quên tính chính xác của thông tin. Đi kèm với mỗi chân dung đều có chữ ký xác nhận của lãnh đạo địa phương nơi các mẹ sinh sống.

Trong lời kể của họa sĩ, những người dân, gia đình các mẹ, bạn bè, chủ nhà trọ, nhân viên cây xăng và các chiến sĩ bộ đội biên phòng đều có thể trở thành những người đồng hành với bà.

“Tôi đi với mong muốn trả nợ ân tình, nhưng rồi tôi lại tiếp tục nợ ân tình”, bà xúc động nói. Càng đi, bà càng nhận được nhiều tình cảm, để rồi mỗi bức tranh không chỉ lưu giữ chân dung một người mẹ mà còn chứa đựng những ân tình của cộng đồng.

Từ ký họa đến ký ức cộng đồng

Hành trình nét thời gian của họa sĩ Đặng Ái Việt được triển khai với 3 đề tài: Chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng, Chân dung đồng đội và Chung chiến hào. Đến nay, ngoài hơn 3.600 chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng, bà còn thực hiện hơn 310 chân dung Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân thuộc đề tài Chân dung đồng đội.

Đánh giá về hành trình của họa sĩ Đặng Ái Việt, TS Đoàn Minh Ngọc, Ủy viên Ban Thường vụ Hội Mỹ thuật TPHCM, Trưởng khoa Lý luận và Sư phạm mỹ thuật, Trường Đại học Mỹ thuật TPHCM, cho rằng, hành trình đi và sáng tác miệt mài của người họa sĩ gần 80 tuổi là điều đáng khâm phục.

Những tác phẩm vừa thể hiện tình cảm sâu sắc của nghệ sĩ, vừa nhắc nhở công chúng về truyền thống uống nước nhớ nguồn.

Đến nay, đã có gần 3.000 bức chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng được họa sĩ Đặng Ái Việt trao tặng Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam; 70 tác phẩm được trao tặng Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM và Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ.

Bên cạnh đó, 200 chân dung đồng đội cũng đã được tặng Bảo tàng Lực lượng vũ trang miền Đông Nam bộ (Bảo tàng Quân khu 7). Năm 2025, Thành đoàn TPHCM phối hợp Sở KH-CN TPHCM ra mắt website Chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng, số hóa hơn 3.000 bức chân dung, mở thêm một phương thức tiếp cận và lan tỏa giá trị của bộ sưu tập.

Hai vợ chồng, mỗi người chọn một cách kể chuyện riêng nhưng ở ông bà, có điểm chung là không đứng ngoài cuộc sống, không ngại đi xa để tìm đến những con người và giá trị mà mình muốn lưu giữ.

Câu chuyện của đôi vợ chồng cùng được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới cho thấy sức lan tỏa của một lẽ sống tận tụy với nghề, với con người và đất nước.