Hải quan tăng hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ

Chi cục Hải quan khu vực V tạm giữ lô hàng nhập khẩu trị giá khai báo hơn 3,5 tỷ đồng có dấu hiệu vi phạm về sở hữu trí tuệ trong tháng 5/2026. Ảnh: Cục Hải quan

Hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng năng lực thực thi của hải quan

Ngày 5/5/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng ký Công điện số 38/CĐ-TTg yêu cầu các lực lượng chức năng tập trung triển khai đồng bộ các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả, hàng xâm phạm quyền SHTT trên phạm vi toàn quốc từ ngày 7/5 đến 30/5/2026, với tinh thần "không có vùng cấm, không có ngoại lệ".

Triển khai chỉ đạo này, ngày 6/5/2026, Cục Hải quan ban hành Công văn số 15923/CHQ-ĐTCBL yêu cầu toàn ngành tăng cường kiểm soát, đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và hàng hóa xâm phạm quyền SHTT.

Trước đó, nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý cho công tác kiểm soát tại biên giới, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 06/2026/TT-BTC ngày 26/1/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 13/2015/TT-BTC và Thông tư số 13/2020/TT-BTC về kiểm tra, giám sát, tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu có yêu cầu bảo vệ quyền SHTT (Thông tư 06).

Thông tư mới không chỉ cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính mà còn chuẩn hóa căn cứ pháp lý để cơ quan hải quan chủ động hơn trong kiểm tra, giám sát, phát hiện và xử lý hàng giả, hàng hóa xâm phạm quyền SHTT.

Tại tọa đàm "Bước chuyển quan trọng trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới" do Tạp chí Kinh tế - Tài chính phối hợp với Cục Hải quan tổ chức ngày 30/5, ông Trần Lê Hồng - Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho rằng trong kỷ nguyên số, bảo vệ quyền SHTT không chỉ cần sự chủ động của doanh nghiệp mà còn đòi hỏi cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả.

Theo ông, nếu Luật Sở hữu trí tuệ quy định các nguyên tắc bảo hộ, Luật Hải quan điều chỉnh hoạt động kiểm soát tại biên giới và các nghị định hướng dẫn cụ thể hóa thủ tục thì Thông tư 06 chính là mắt xích quan trọng để đưa các quy định vào thực tiễn.

Thông tư cũng lần đầu tiên quy định cụ thể quyền chủ động của cơ quan hải quan trong việc tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa có dấu hiệu xâm phạm quyền SHTT khi có căn cứ xác định rõ hành vi vi phạm. Đây được xem là bước tiến quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả ngăn chặn hàng giả ngay tại cửa khẩu.

Ông Lê Xuân Lộc - Giám đốc Sở hữu trí tuệ, Công ty Luật TNHH T&G, đánh giá Thông tư 06 đã cụ thể hóa quy trình nghiệp vụ, tạo cơ sở pháp lý để lực lượng thực thi phản ứng nhanh hơn, góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh chống gian lận thương mại và ngăn chặn hàng giả, hàng nhái, đặc biệt đối với các lô hàng nhỏ phát sinh từ thương mại điện tử.

Đẩy mạnh chuyển đổi số trong kiểm soát hàng hóa

Một trong những điểm đổi mới nổi bật của Thông tư 06 là thúc đẩy chuyển đổi số trong toàn bộ quy trình kiểm tra, giám sát.

Theo ông Đào Duy Tám - Trưởng ban Giám sát quản lý về hải quan (Cục Hải quan), Thông tư được xây dựng trên tinh thần cải cách thủ tục hành chính, bám sát Nghị quyết số 66/NQ-CP về cắt giảm điều kiện kinh doanh và Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Điểm mới quan trọng là bãi bỏ yêu cầu doanh nghiệp nộp bản sao văn bằng bảo hộ quyền SHTT khi cơ quan hải quan có thể tra cứu trực tuyến từ cơ sở dữ liệu của Cục Sở hữu trí tuệ. Đồng thời, quy định cũng bãi bỏ yêu cầu hợp pháp hóa lãnh sự đối với giấy ủy quyền của chủ sở hữu quyền cho người đại diện hợp pháp, giúp doanh nghiệp giảm đáng kể thời gian, chi phí thực hiện thủ tục.

Thông tư cũng bổ sung quy định về kiểm soát hàng hóa phát sinh từ giao dịch thương mại điện tử, tạo cơ sở pháp lý để hải quan kiểm tra các sản phẩm xâm phạm quyền SHTT trong bối cảnh hoạt động mua bán trực tuyến phát triển nhanh.

Đáng chú ý, hồ sơ giấy từng bước được thay thế bằng dữ liệu điện tử. Các thông tin về hàng hóa, hình ảnh sản phẩm được gửi trực tuyến đến cơ quan hải quan thông qua hệ thống điện tử, phù hợp với Luật Giao dịch điện tử, Luật Dữ liệu và Nghị định số 167/2025/NĐ-CP.

Theo ông Đào Duy Tám, việc số hóa dữ liệu sẽ tạo điều kiện để cơ quan hải quan ứng dụng các thuật toán phân tích rủi ro, nâng cao hiệu quả kiểm tra thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phương thức thủ công như trước.

Song song với việc hoàn thiện hạ tầng công nghệ thông tin, cơ quan hải quan cũng xây dựng các kênh kết nối để hình thành cơ sở dữ liệu về các nhãn hiệu được bảo hộ, đồng thời khuyến khích các chủ thể quyền nâng cấp hệ thống công nghệ, chia sẻ thông tin về các vụ việc vi phạm để nâng cao hiệu quả phối hợp.

Nâng cao trách nhiệm thực thi, ngăn chặn hàng giả từ cửa khẩu

Thông tư 06 cũng quy định rõ quy trình xử lý đối với hàng hóa có dấu hiệu xâm phạm quyền SHTT nhằm bảo đảm vừa ngăn chặn kịp thời hành vi vi phạm, vừa bảo vệ quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp.

Theo đó, trong vòng 8 giờ làm việc kể từ khi quyết định tạm dừng làm thủ tục hải quan được ban hành, cơ quan hải quan phải thông báo cho chủ thể quyền để phối hợp xác minh. Đối với các vụ việc phức tạp, thời gian xác thực tối đa là 10 ngày.

Trong trường hợp cơ quan hải quan chủ động phát hiện dấu hiệu vi phạm, chủ thể quyền không phải thực hiện ký quỹ 20% như đối với cơ chế yêu cầu tạm dừng thông quan trước đây. Tuy nhiên, đi cùng với quyền chủ động là trách nhiệm pháp lý rất lớn. Nếu việc tạm dừng không đúng quy định, cơ quan hải quan có thể phải bồi thường thiệt hại, chi phí lưu kho, lưu bãi và chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Sau khi kết thúc quá trình xác minh, nếu không phát hiện dấu hiệu vi phạm, doanh nghiệp sẽ được tiếp tục thực hiện thủ tục hải quan theo quy định của pháp luật.

Việc trao quyền chủ động cho lực lượng hải quan giúp rút ngắn thời gian xử lý, nâng cao khả năng ngăn chặn hàng giả ngay từ cửa khẩu, đồng thời vẫn bảo đảm cơ chế kiểm soát trách nhiệm nhằm tránh lạm dụng quyền hạn.

Thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg, Cục Hải quan đã xây dựng kế hoạch cao điểm đấu tranh, phấn đấu tăng 20% số vụ phát hiện vi phạm qua biên giới. Thống kê từ ngày 6/5 đến 28/5/2026, lực lượng hải quan đã phát hiện 38 vụ vi phạm quyền SHTT, chủ yếu liên quan đến các thương hiệu quốc tế tại cửa khẩu đường bộ và cảng biển.

Hiện ngành hải quan đang tập trung kiểm soát các nhóm hàng có nguy cơ cao như đồ gia dụng, túi xách, giày dép và hóa chất công nghiệp; đồng thời quán triệt toàn hệ thống thực hiện thống nhất các quy định mới để nâng cao hiệu quả phòng, chống hàng giả, hàng xâm phạm quyền SHTT ngay từ tuyến đầu biên giới.

Với việc hoàn thiện thể chế, đẩy mạnh chuyển đổi số và tăng cường phối hợp với các chủ thể quyền, ngành hải quan đang từng bước nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ ngay từ cửa khẩu. Đây không chỉ là giải pháp ngăn chặn hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ từ biên giới mà còn góp phần xây dựng môi trường thương mại minh bạch, bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp và nâng cao uy tín của Việt Nam trong hội nhập quốc tế.