Hạnh Phúc Đoàn - làng xưa, phố nay

Một góc nhỏ trong Khu di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh thành Hoàng Nghiêu căn cứ Nguyễn Chích.

Hạnh Phúc Đoàn từ trước tới nay vẫn là làng quê thanh bình và rợp bóng cây xanh. Từ đường tỉnh vào, những bức tường lam được hầu hết các gia đình xây dựng, vừa tạo nét riêng biệt, vừa có cảm giác nhẹ nhàng. Có lẽ vì thế mà dù làng đã lên phố từ khá lâu nhưng người ta vẫn không có cảm giác bê tông hóa.

Dẫn chúng tôi đi qua từng con ngõ, anh Trịnh Trọng Hoàng, Tổ trưởng tổ dân phố Hạnh Phúc Đoàn, cho biết: Dẫu thời gian đã đi qua nhưng các cấp chính quyền trong tỉnh và người dân tổ dân phố vẫn nỗ lực giữ gìn những “di sản” quê hương. Nhắc đến Hạnh Phúc Đoàn ở phường Đông Quang (trước đây thuộc xã Đông Nam), không thể không nhắc đến khai quốc công thần triều Lê Sơ danh tướng Nguyễn Chích (1382-1448).

Đầu thế kỷ XV, danh tướng Nguyễn Chích đã chọn vùng núi Hoàng (còn gọi là núi Hoàng Sơn) và núi Nghiêu hiểm trở để xây thành đắp lũy, lập nên căn cứ quân sự mang tên thành Hoàng Nghiêu với diện tích trên 100ha để luyện tập quân binh trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược nhà Minh. Thành Hoàng Nghiêu nằm bao quanh các thung lũng lớn, như: thung Chim, thung Bò, thung Khỉ, thung Khế, thung Chùa... Quần thể các thung lũng của thành Hoàng Nghiêu nằm gần kề nhau và được ngăn cách với bên ngoài bởi các vách đá cao, dựng đứng. Địa thế hiểm trở ấy đã được nghĩa quân Nguyễn Chích “lợi dụng” để xây trại, dựng ấp, nhằm kế hoạch kháng chiến lâu dài với giặc Minh. Từ căn cứ Hoàng Sơn, Nghiêu Sơn, nghĩa quân của Nguyễn Chích hoạt động khắp cả vùng Nam Thanh Hóa vào đến Bắc Nghệ An... Nguyễn Chích từ một người nông dân nghèo khổ đã trở thành người khởi xướng, lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa quan trọng, làm chủ một phương. Nghe danh tướng quân Nguyễn Chích, đích thân Lê Lợi đã viết thư mời ông về Lam Sơn hội nghĩa, cùng nhau đánh giặc, giữ nước. Về phục vụ dưới trướng Lê Lợi, ông luôn xông pha nơi lửa đạn, liều chết lập nhiều chiến công lớn, được thăng chức Nhập nội thiếu úy, chiêu thảo sứ chấn Lạng Sơn.

Ngôi nhà hơn 80 tuổi của gia đình anh Nguyễn Văn Khoái.

Liên quan đến tướng Nguyễn Chích, ở tổ dân phố Hạnh Phúc Đoàn hiện nay vẫn còn ngôi chùa Thiên Đức hay còn gọi là chùa Đồng Đức, nằm trong thung Chùa. Trước đây chùa nhỏ, nằm ngay chân núi. Trong số các di vật còn lại của chùa, quý giá nhất là tấm văn bia cổ cao gần 2m, rộng 1,25m.

Ngoài chùa Thiên Đức, xưa kia trong làng còn có phủ Mẫu và đình Thượng - 3 di tích lớn nằm trong quần thể di tích thung Chùa, núi Cấm. Tuy nhiên, theo thời gian đình, chùa, phủ cổ cũng đã bị phá dỡ. Sau này để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tâm linh, người dân đã chung tay đóng góp tôn tạo lại chùa Thiên Đức với quy mô rộng lớn hơn.

Dẫn chúng tôi đến Khu di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh thành Hoàng Nghiêu căn cứ Nguyễn Chích, anh Trịnh Trọng Hoàng, cho biết: Phía bên kia, sông Hoàng vẫn chảy, những ngọn núi của dãy Hoàng Sơn vẫn sừng sững trơ gan cùng tuế nguyệt, chỉ có những dấu tích của tường thành ngày càng mờ dần. Quả thật, nhiều năm gần đây, việc khai thác đá làm vật liệu xây dựng ở khu vực dãy Hoàng Nghiêu diễn ra khá mạnh mẽ, làm ảnh hưởng nhiều đến di tích. Đặc biệt kể từ khi Nhà máy xử lý rác thải Đông Nam đi vào hoạt động, khiến không gian di tích càng bị thu hẹp, chẳng ai muốn đến đây.

Ông Lương Văn Bạo (80 tuổi), người chứng kiến nhiều đổi thay của vùng đất nơi ông sinh ra, cho biết thêm: Nơi đây trước kia còn có hang Bến, là nơi cất giấu lương thực, súng đạn của đội dân quân vận tải thuyền nan nổi tiếng, phục vụ chiến trường miền Nam thời kỳ chống Mỹ. Ngoài ra, xung quanh thung Chùa còn có nhiều hang động kỳ bí lớn nhỏ chưa được khám phá.

Những ngày hè nắng như đổ lửa lại cộng thêm cái gió Lào oi bức, bước vào ngôi nhà gỗ có tuổi đời hơn 80 năm tuổi của anh Nguyễn Văn Khoái (SN 1961) với những hàng cổ thụ, cảm giác thật dễ chịu. Theo anh Khoái cho biết: Ngôi nhà được bố tôi, một người làm nghề thuốc Bắc có tiếng trong vùng, cho xây dựng và hoàn thành vào năm 1945. Ngôi nhà cổ được làm hoàn toàn bằng gỗ lim, với kiến trúc truyền thống Bắc bộ gồm 5 gian, trong đó có 3 gian chính và 2 gian chái. Các kiến trúc, cấu kiện ngôi nhà được làm rất công phu, chắc chắn do đội thợ mộc tài hoa làng Đạt Tài dựng nên. Trải qua hơn 80 năm, đến nay ngôi nhà vẫn còn gần như tương đối nguyên vẹn. "Tôi muốn gìn giữ ngôi nhà này như một kỷ niệm của gia đình tôi. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước, dù ngôi nhà bị ảnh hưởng bởi bom đạn khiến bức bình phong bị rơi, nhưng ngôi nhà vẫn đứng vững cho tới giờ", anh Khoái chia sẻ.

Giếng cổ của tổ dân phố Hạnh Phúc Đoàn (phường Đông Quang).

Sống gần hết đời người, đối với ông Lương Văn Bạo, “không thể kể hết những đổi thay, mà đa phần là đổi thay tích cực”. Hạnh Phúc Đoàn là một trong số ít thôn/tổ dân phố XDNTM từ sớm. Tổ dân phố có khoảng 1.150 người/385 hộ, hiện đa số là đi làm công ty, đá ốp lát, khai thác mỏ đá...

“Điều người dân chúng tôi mong muốn nhất hiện nay là vùng đất sơn thủy hữu tình, voi chầu hổ phục này ngoài các giá trị về lịch sử, văn hóa - tâm linh, tín ngưỡng còn được đánh giá là rất có tiềm năng để xây dựng thành khu du lịch sinh thái và leo núi. Hy vọng trong thời gian tới, với việc đảm bảo môi trường an sinh, Hạnh Phúc Đoàn sẽ là điểm đến của du khách”, Tổ trưởng tổ dân phố Trịnh Trọng Hoàng bày tỏ.

Làng Hạnh Phúc Đoàn đã lên phố từ lâu, nhưng với người dân nơi đây, mỗi nóc nhà là một câu chuyện gắn liền với sự phát triển đi lên. Vì thế, họ càng tự hào về truyền thống văn hóa bao nhiêu thì càng mong muốn có một sự vững bền và an toàn của đời sống hiện đại.

Bài viết có sử dụng tư liệu trong sách Chùa xứ Thanh, tập 4, NXB Thanh Hóa, 2016.