Hành trình đổi thay từ khu tập thể thời bao cấp đến chung cư hiện đại

Từ những khu cư xá manh nha thời Pháp thuộc, nhà tập thể thời bao cấp đến chung cư hiện đại sau Đổi mới, nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến dẫn dắt người đọc nhìn lại hành trình hình thành, biến đổi của không gian ở – nơi đã âm thầm định hình văn hóa sinh hoạt và diện mạo Hà Nội suốt hơn nửa thế kỷ qua bài viết sau.

Ảnh minh họa: Nano Banana

Hà Nội là đô thị có số lượng nhà ở với nhiều hộ cùng sinh sống lớn nhất nước. Thời bao cấp gọi là khu tập thể còn ngày nay gọi là khu đô thị mới. Tập thể nghĩa là gom tụ lại một khối thống nhất có mục tiêu chung nhưng chung cư đơn giản chỉ là nhiều người sống chung trong một khu nhà

Từ những năm 1950, Việt Minh liên tục tấn công quân Pháp, để tránh chiến sự dân chúng nhiều tỉnh kéo về Hà Nội dựng lều ở la liệt khu vực ven đô. Trước thực trạng đó, Sở kiến trúc Đông Dương đã thiết kế mẫu nhà cao tầng, mỗi tầng có nhiều căn hộ riêng biệt để cho thuê gọi là cư xá.

Năm 1951, Sở này trình dự án lên Hội đồng thành phố nhưng bị đa số các thành viên bác bỏ vì cho rằng nó không phù hợp với lối sống, tập quán của người Việt.

Sau ngày tiếp quản Thủ đô, dân số khu vực nội đô tăng lên nhanh chóng. Để đáp ứng nhu cầu chỗ ở cho cán bộ, công nhân và lực lượng vũ trang hàng loạt nhà tập thể một tầng cấp tốc được xây dựng. Những khu tập thể này có bể nước sạch, nhà vệ sinh chung. Năm 1958, miền Bắc lựa chọn con đường tiến lên Chủ nghĩa xã hội và mô hình nhà tập thể cao tầng ra đời ở Hà Nội.

Đầu tiên là khu Nguyễn Công Trứ, tiếp đó là Khu C Kim Liên, các dãy nhà này cao 4 tầng, mỗi căn hộ rộng 24m2. Thời kỳ đó quan niệm Chủ nghĩa xã hội là sở hữu chung nên hai hộ chung một bếp, nhà vệ sinh và nhà tắm. Tiếp đó là Khu B Kim Liên cũng theo mô hình này. Khi số nhân khẩu trong các gia đình ở những khu tập thể này tăng lên thì mô hình chung bộc lộ nhiều bất cập.

Hà Nội hôm nay là đô thị của những tầng cao, nhưng phía sau đó là cả một lịch sử dài về nhà ở và lối sống đô thị. Ảnh minh họa: Nano Banana

Mặt khác việc xây dựng theo lối truyền thống đã không đáp ứng được nhu cầu cấp thiết vì thế đầu thập niên 70, Hà Nội nhập khẩu mẫu nhà cao tầng xây dựng theo kiểu lắp ghép các tấm bê tông đúc sẵn. Phương pháp này đã đẩy nhanh tiến độ xây dựng đồng thời các căn hộ khép kín đã giải quyết được bất cập dùng chung công trình phụ.

Tuy là căn hộ riêng song vẫn chung cầu thang, chung hành lang vì thế đòi hỏi phải có lối sống mới. Và từ đây hình thành văn hóa khu tập thể, các hộ cùng nhau làm vệ sinh cầu thang, hành lang, không gây tiếng ồn làm ảnh hưởng đến các hộ xung quanh và tầng dưới. Vì diện tích các căn hộ khá hẹp vì thế đồ dùng trong nhà được thiết kế vô cùng bé nhỏ.

Từ khi đổi mới, quan niệm về nhà ở thay đổi căn bản, từ chỗ chỉ để ngủ chuyển sang để sống nên mô hình chung cư mới ra đời năm 1998 ở khu Linh Đàm. Diện tích các căn hộ khu chung cư mới này rộng hơn, khép kín riêng biệt, có cầu thang máy.

Các căn hộ không phân như thời bao cấp mà bán với giá thị trường. Và từ đó cho đến nay Hà Nội xuất hiện hàng trăm khu đô thị mới. Việc xuất hiện chung cư đã làm thay đổi lối sống, từ xóm giềng tắt lửa tối đèn có nhau chuyển sang đèn nhà ai nhà nấy rạng.

Tính từ năm 1960 cho đến năm 1988, năm kết thúc cơ chế bao cấp, Hà Nội xây rất nhiều khu tập thể với tổng cộng 1.600 dãy nhà từ 2 đến 5 tầng. Theo thời gian hầu hết các dãy nhà đó đã xuống cấp, có dãy trong tình trạng nguy hiểm.

Việc cải tạo, xây mới là cấp thiết không chỉ đảm bảo chất lượng cuộc sống mà còn tạo ra thẩm mỹ cho một Hà Nội đang phát triển theo chiều hướng hiện đại.

Ngọc Tiến/VOV-Giao thông