Hành vi tiêu dùng định hình thương mại điện tử xanh

Mỗi lựa chọn mua sắm không chỉ tác động đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp mà còn góp phần định hình xu hướng phát triển của thị trường thương mại điện tử - Ảnh: Đào Ngọc Thạch

Một lựa chọn tiêu dùng hôm nay có thể tạo nên thay đổi cho ngày mai

Sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử đang mở ra những phương thức tiêu dùng mới, đồng thời đặt ra yêu cầu ngày càng cao về phát triển bền vững. Mỗi ngày, hàng triệu đơn hàng được thực hiện trên các nền tảng số và đằng sau mỗi quyết định mua sắm là những tác động nhất định đến môi trường và xã hội, từ việc lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc minh bạch, ưu tiên thanh toán không dùng tiền mặt đến hạn chế sử dụng bao bì không cần thiết hay lựa chọn phương thức giao hàng phù hợp.

Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy thực hiện các mục tiêu tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn, thay đổi hành vi của người tiêu dùng ngày càng trở thành một trong những điều kiện quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững. Đối với thương mại điện tử, điều này càng có ý nghĩa khi mỗi lựa chọn mua sắm không chỉ tác động đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp mà còn góp phần định hình xu hướng phát triển của thị trường.

Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), bên cạnh các chính sách và công cụ quản lý, hành vi của người tiêu dùng là yếu tố cốt lõi quyết định sự phát triển của tiêu dùng bền vững. Một hành động riêng lẻ có thể tạo ra tác động không lớn, nhưng khi được nhân lên bởi hàng triệu người tiêu dùng, những thay đổi ấy sẽ góp phần đáng kể vào mục tiêu bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Điều đó cho thấy, phát triển thương mại điện tử xanh không chỉ phụ thuộc vào công nghệ, hạ tầng hay các chính sách hỗ trợ mà còn đòi hỏi sự thay đổi từ chính người tiêu dùng. Khi hiểu rõ hơn tác động của từng lựa chọn mua sắm, chủ động tìm hiểu nguồn gốc sản phẩm, ưu tiên các thông tin minh bạch và hình thành thói quen tiêu dùng có trách nhiệm, mỗi cá nhân đều có thể góp phần thúc đẩy thị trường phát triển theo hướng xanh và bền vững.

Thu hẹp khoảng cách giữa nhận thức và hành động

Những năm gần đây, nhận thức của người tiêu dùng về phát triển bền vững đã có nhiều chuyển biến tích cực. Theo Bộ Công Thương, nhu cầu tiêu dùng xanh tại Việt Nam tăng trưởng bình quân khoảng 15%/năm trong giai đoạn 2021-2023; hơn 72% người tiêu dùng sẵn sàng chi trả nhiều hơn cho các sản phẩm xanh. Điều này cho thấy yếu tố môi trường và phát triển bền vững đang ngày càng được quan tâm trong quá trình mua sắm.

Những con số này cho thấy xu hướng tiêu dùng tại Việt Nam đang có sự chuyển dịch rõ nét theo hướng quan tâm nhiều hơn đến các yếu tố môi trường và phát triển bền vững. Đồng thời, đây cũng là tín hiệu để doanh nghiệp và các nền tảng thương mại điện tử điều chỉnh mô hình kinh doanh, đáp ứng kỳ vọng ngày càng cao của người tiêu dùng đối với các sản phẩm và dịch vụ xanh.

Tuy nhiên, sự thay đổi về nhận thức mới chỉ là bước khởi đầu. Để thương mại điện tử xanh phát triển thực chất, điều quan trọng hơn là chuyển những hiểu biết đó thành các hành động cụ thể trên môi trường số.

Các nghiên cứu về khoa học hành vi cho thấy, thay đổi hành vi tiêu dùng luôn là một thách thức bởi phần lớn quyết định mua sắm được hình thành từ thói quen, trong khi tác động của mỗi lựa chọn đối với môi trường thường không dễ nhận thấy ngay. Bên cạnh đó, hành vi của người tiêu dùng còn chịu ảnh hưởng từ xu hướng của cộng đồng, thông tin tiếp nhận trên môi trường số và những trải nghiệm trong quá trình mua sắm.

Đó cũng là lý do nhiều người tiêu dùng đã quan tâm hơn đến các vấn đề môi trường nhưng vẫn chưa hình thành thói quen tìm hiểu nguồn gốc sản phẩm, ưu tiên các sản phẩm có thông tin minh bạch hoặc cân nhắc các yếu tố bền vững trong mỗi quyết định mua sắm. Đối với không ít người, giá cả và sự tiện lợi vẫn là những tiêu chí được đặt lên hàng đầu.

Quá trình chuyển đổi cũng đang đối mặt với nhiều rào cản từ thị trường. Giá thành của nhiều sản phẩm xanh vẫn cao hơn mặt bằng chung; tình trạng quảng cáo sai lệch hoặc lợi dụng các thông điệp về bảo vệ môi trường để tiếp thị sản phẩm khiến người tiêu dùng gặp khó khăn trong việc nhận diện và lựa chọn. Trên môi trường thương mại điện tử, những thông tin thiếu chính xác hoặc chưa được kiểm chứng cũng có thể làm giảm niềm tin đối với các sản phẩm và dịch vụ xanh.

Thu hẹp khoảng cách giữa nhận thức và hành động vì thế không chỉ là trách nhiệm của người tiêu dùng mà cần sự chung tay của doanh nghiệp, các sàn thương mại điện tử và cơ quan quản lý. Khi người tiêu dùng được tiếp cận thông tin minh bạch và có đủ điều kiện để đưa ra những lựa chọn đúng đắn, chính thị trường sẽ tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư mạnh mẽ hơn cho các mô hình kinh doanh bền vững.

Trang bị kỹ năng cho người tiêu dùng số

Nếu nhận thức là tiền đề thì kỹ năng là điều kiện để người tiêu dùng biến những hiểu biết về phát triển bền vững thành các quyết định mua sắm cụ thể. Trong môi trường thương mại điện tử, nơi mọi giao dịch đều diễn ra trên nền tảng số, khả năng tiếp cận, đánh giá và kiểm chứng thông tin trở thành yếu tố quan trọng quyết định chất lượng của mỗi lựa chọn.

Một trong những kỹ năng cần được chú trọng là khả năng nhận diện các sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, thông tin minh bạch và có thể truy xuất xuất xứ. Việc chủ động tìm hiểu về doanh nghiệp, sản phẩm, các chứng nhận liên quan đến môi trường cũng như những cam kết về phát triển bền vững sẽ giúp người tiêu dùng có thêm cơ sở để đưa ra quyết định phù hợp, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp nâng cao trách nhiệm minh bạch thông tin trong hoạt động kinh doanh.

Cùng với đó, kỹ năng tiêu dùng số ngày càng trở thành yêu cầu thiết yếu. Việc lựa chọn các nền tảng uy tín, sử dụng phương thức thanh toán an toàn, bảo vệ thông tin cá nhân, tìm hiểu chính sách đổi trả, bảo hành hay tham khảo đánh giá của những người mua trước không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng mà còn góp phần xây dựng môi trường giao dịch trực tuyến minh bạch và đáng tin cậy.

Việc lựa chọn các nền tảng uy tín, sử dụng phương thức thanh toán an toàn, bảo vệ thông tin cá nhân, tìm hiểu chính sách đổi trả, bảo hành hay tham khảo đánh giá của những người mua trước không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng mà còn góp phần xây dựng môi trường giao dịch trực tuyến minh bạch và đáng tin cậy

Bên cạnh nỗ lực của người tiêu dùng, các sàn thương mại điện tử cũng giữ vai trò quan trọng trong việc tạo dựng môi trường mua sắm an toàn và minh bạch. Việc hoàn thiện hệ thống thông tin sản phẩm, hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, công khai phản hồi của khách hàng, kiểm soát chất lượng gian hàng và xử lý các hành vi cung cấp thông tin sai lệch sẽ giúp người tiêu dùng dễ dàng tiếp cận những sản phẩm đáp ứng các tiêu chí về chất lượng và phát triển bền vững.

Quan trọng hơn, mục tiêu không chỉ dừng ở việc giúp người tiêu dùng lựa chọn đúng một sản phẩm mà còn hình thành thói quen cân nhắc tác động của mỗi quyết định mua sắm đối với môi trường và xã hội. Việc ưu tiên những sản phẩm có thông tin minh bạch, lựa chọn doanh nghiệp kinh doanh có trách nhiệm, hạn chế mua sắm theo tâm lý chạy theo xu hướng hay cân nhắc phương thức giao nhận phù hợp đều là những hành động nhỏ nhưng có thể tạo ra sự thay đổi tích cực khi được duy trì thường xuyên.

Các nghiên cứu về khoa học hành vi cho thấy, thay đổi hành vi tiêu dùng không chỉ phụ thuộc vào việc cung cấp thêm thông tin mà còn cần tạo điều kiện để người dân dễ dàng thực hiện những lựa chọn tích cực trong thực tế. Điều đó cũng đặt ra yêu cầu đối với các hoạt động truyền thông về thương mại điện tử xanh là không chỉ phổ biến kiến thức mà cần hướng dẫn cách thực hiện, tạo dựng thói quen và khuyến khích hành động.

Khi được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và các công cụ hỗ trợ phù hợp, người tiêu dùng sẽ tự tin hơn trong mỗi quyết định mua sắm. Đây cũng là nền tảng để hình thành văn hóa tiêu dùng có trách nhiệm, góp phần thúc đẩy doanh nghiệp và các nền tảng thương mại điện tử tiếp tục đầu tư cho các mô hình kinh doanh theo hướng xanh và bền vững.

Truyền thông số định hình hành vi tiêu dùng

Trong môi trường số, truyền thông không còn chỉ là kênh cung cấp thông tin mà ngày càng trở thành một công cụ quan trọng góp phần định hình hành vi tiêu dùng. Đối với thương mại điện tử, nơi phần lớn quyết định mua sắm được đưa ra dựa trên thông tin trực tuyến, chất lượng và tính minh bạch của thông tin có ảnh hưởng trực tiếp đến lựa chọn của người tiêu dùng.

Các nghiên cứu về khoa học hành vi cho thấy, quyết định mua sắm của mỗi cá nhân không chỉ xuất phát từ nhu cầu hay sở thích mà còn chịu tác động đáng kể từ môi trường xung quanh và hành vi của cộng đồng. Trong thương mại điện tử, điều này thể hiện rõ qua các đánh giá của người mua, phản hồi trên sàn giao dịch, nội dung chia sẻ trên mạng xã hội hay các chiến dịch truyền thông về tiêu dùng bền vững. Khi những thông điệp tích cực được lan tỏa rộng rãi, người tiêu dùng cũng có xu hướng điều chỉnh lựa chọn theo hướng có trách nhiệm hơn.

Đây cũng là lợi thế của các nền tảng thương mại điện tử trong việc thúc đẩy tiêu dùng bền vững. Thông qua việc công khai thông tin về sản phẩm, doanh nghiệp, chứng nhận chất lượng, nguồn gốc xuất xứ, phản hồi của khách hàng và kết quả đánh giá sau mua, các nền tảng giúp người tiêu dùng có thêm cơ sở để so sánh, đánh giá và đưa ra quyết định phù hợp. Đồng thời, những thông tin này cũng tạo động lực để doanh nghiệp không ngừng nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ và thực hiện các cam kết về phát triển bền vững.

Tuy nhiên, để truyền thông thực sự tạo ra sự thay đổi, nội dung truyền tải cần hướng đến tính thực chất và khả năng ứng dụng trong đời sống. Thay vì chỉ kêu gọi người tiêu dùng "mua sắm xanh", các hoạt động truyền thông cần giúp người dân hiểu cách nhận diện sản phẩm có nguồn gốc minh bạch, khai thác hiệu quả các công cụ truy xuất nguồn gốc, nhận biết các chứng nhận liên quan đến môi trường cũng như cảnh giác với những thông tin quảng cáo sai lệch hoặc thiếu căn cứ. Khi người tiêu dùng được trang bị đầy đủ thông tin và kỹ năng, những lựa chọn tích cực sẽ trở nên dễ dàng và bền vững hơn.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu đối với doanh nghiệp và các nền tảng thương mại điện tử trong việc thiết kế các công cụ hỗ trợ, minh bạch thông tin và tạo điều kiện để những lựa chọn bền vững trở nên thuận tiện hơn đối với người tiêu dùng.

Từ tháng 9/2024, TikTok Shop bắt đầu triển khai sáng kiến GreenUP nhằm thúc đẩy sản xuất xanh, lối sống xanh và tiêu dùng bền vững trong cộng đồng

Bên cạnh đó, các sàn thương mại điện tử có thể phát huy vai trò định hướng thị trường thông qua việc hoàn thiện hệ thống thông tin sản phẩm, tăng cường kiểm soát chất lượng gian hàng, xử lý các hành vi cung cấp thông tin sai lệch, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp minh bạch hơn trong hoạt động kinh doanh. Những giải pháp này không chỉ góp phần bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng mà còn tạo dựng niềm tin đối với môi trường thương mại điện tử.

Đẩy mạnh truyền thông, phổ biến kiến thức và nhân rộng các mô hình sản xuất, tiêu dùng bền vững cũng là một trong những nhiệm vụ được Bộ Công Thương xác định trong Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021-2030. Khi thông tin chính xác được lan tỏa rộng rãi, người tiêu dùng sẽ có thêm cơ sở để thay đổi hành vi, doanh nghiệp có thêm động lực để chuyển đổi xanh và thương mại điện tử cũng sẽ phát triển theo hướng minh bạch, hiện đại và bền vững hơn.

Xây dựng văn hóa tiêu dùng số bền vững

Phát triển thương mại điện tử xanh không chỉ là câu chuyện của công nghệ, hạ tầng hay chính sách mà còn là quá trình hình thành những chuẩn mực tiêu dùng mới trong xã hội. Để quá trình này diễn ra bền vững, cần có sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý, doanh nghiệp, các nền tảng thương mại điện tử và người tiêu dùng.

Trong những năm qua, cùng với việc hoàn thiện cơ chế, chính sách, Bộ Công Thương đã triển khai Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021-2030, trong đó xác định truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng và thúc đẩy các mô hình sản xuất, tiêu dùng bền vững là những nhiệm vụ trọng tâm. Đây là nền tảng quan trọng để từng bước hình thành lối sống và văn hóa tiêu dùng phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế xanh và kinh tế số.

Đối với doanh nghiệp và các nền tảng thương mại điện tử, chuyển đổi xanh không chỉ được thể hiện ở việc cung cấp các sản phẩm thân thiện với môi trường mà còn ở trách nhiệm minh bạch thông tin, tăng cường truy xuất nguồn gốc, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và tạo điều kiện để những lựa chọn bền vững trở nên dễ tiếp cận hơn. Về phía người tiêu dùng, mỗi quyết định mua sắm không chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt mà còn góp phần định hướng xu hướng phát triển của thị trường. Khi người tiêu dùng ưu tiên các sản phẩm có thông tin minh bạch, lựa chọn doanh nghiệp kinh doanh có trách nhiệm và hình thành thói quen tiêu dùng hợp lý, thị trường sẽ có thêm động lực để thúc đẩy đổi mới theo hướng xanh.

Thực tiễn cho thấy, những thay đổi lớn luôn bắt đầu từ những hành động nhỏ. Một quyết định ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, một lần từ chối sử dụng bao bì không cần thiết hay một lựa chọn phương thức giao hàng phù hợp có thể chưa tạo ra sự khác biệt ngay lập tức. Nhưng khi những hành động ấy được nhân lên bởi hàng triệu người tiêu dùng, chúng sẽ góp phần tạo nên sự chuyển biến của cả thị trường.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang diễn ra mạnh mẽ, xây dựng văn hóa tiêu dùng số bền vững không chỉ là yêu cầu đối với sự phát triển của thương mại điện tử mà còn là một trong những nền tảng quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững của Việt Nam. Khi mỗi người tiêu dùng chủ động thay đổi từ những lựa chọn nhỏ trong quá trình mua sắm, thương mại điện tử xanh sẽ từng bước trở thành một phương thức phát triển tất yếu của nền kinh tế số.