Hạt gạo Việt chuyển hướng cạnh tranh bằng chất lượng và tiêu chuẩn xanh

Từ câu chuyện giữ giá ở phân khúc gạo thơm đến Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long, ngành gạo Việt Nam đang cho thấy bước chuyển từ tư duy “bán nhiều” sang “bán đúng phân khúc, đúng chất lượng và đúng thương hiệu”.

Gạo chất lượng cao tiếp tục giữ vai trò chủ lực

Nói về xu hướng mới của ngành lúa gạo Việt Nam, ông Nguyễn Quốc Mạnh cho biết, năm 2026, xuất khẩu gạo của Việt Nam chịu áp lực giảm giá khi thị trường thế giới điều chỉnh sau giai đoạn tăng nóng của các năm 2023–2024. Tuy nhiên, nhóm gạo chất lượng cao và gạo thơm vẫn duy trì vai trò quan trọng trong cơ cấu xuất khẩu.

Các địa phương đẩy mạnh sản xuất lúa chất lượng cao. Ảnh: PV

Đến nay, Việt Nam đã xuất khẩu khoảng 2,3 triệu tấn gạo, trong đó riêng nhóm gạo Đài thơm 8 và OM18 chiếm gần 50% tổng lượng xuất khẩu. Điều này cho thấy nhu cầu đối với gạo chất lượng cao của Việt Nam vẫn duy trì ổn định tại nhiều thị trường.

“Yếu tố giúp gạo Việt Nam chất lượng cao giữ được giá là chất lượng giống ngày càng tốt, cơ cấu sản phẩm chuyển mạnh sang gạo thơm, gạo đặc sản, vùng nguyên liệu được tổ chức tốt hơn, cùng với khả năng đáp ứng đơn hàng ổn định cho các thị trường lớn như Philippines, Trung Quốc, Malaysia”, ông Nguyễn Quốc Mạnh nhận định.

Giá gạo thương phẩm tại các chợ đầu mối hiện được giữ ổn định. Ảnh: PV

Theo đánh giá của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, lợi thế cạnh tranh lớn nhất của gạo Việt Nam hiện nay là khả năng cung ứng ổn định các dòng gạo chất lượng cao, đặc biệt là gạo thơm và gạo mềm cơm – những sản phẩm phù hợp với thị hiếu của nhiều thị trường châu Á. So với Ấn Độ, gạo Việt Nam có lợi thế rõ nét ở phân khúc gạo thơm và gạo chất lượng cao. Trong khi đó, so với Thái Lan, gạo Việt có tính linh hoạt tốt hơn về nguồn cung, giá thành và tốc độ đáp ứng đơn hàng.

Theo các chuyên gia, việc duy trì được vị thế ở phân khúc gạo chất lượng cao có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thị trường gạo thế giới đang cạnh tranh ngày càng gay gắt. Đây không chỉ là yếu tố giúp nâng giá trị xuất khẩu mà còn tạo nền tảng để ngành lúa gạo Việt Nam từng bước xây dựng thương hiệu quốc gia cho hạt gạo Việt.

Gạo xanh, phát thải thấp sẽ là xu hướng tất yếu

Một trong những định hướng lớn của ngành lúa gạo hiện nay là triển khai Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long. Đây được xem là bước chuyển quan trọng của ngành nông nghiệp, không chỉ tạo ra vùng nguyên liệu quy mô lớn mà còn thay đổi phương thức sản xuất theo hướng giảm giống gieo sạ, giảm phân bón, giảm thuốc bảo vệ thực vật, tiết kiệm nước và giảm phát thải carbon.

Gạo xanh phát thải thấp sẽ là xu hướng tất yếu. Ảnh: Hương Giang

Theo Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quốc Mạnh, đối với hoạt động xuất khẩu, đề án sẽ giúp Việt Nam có nguồn hàng ổn định hơn, đồng nhất hơn, truy xuất được nguồn gốc và có thể tiếp cận các phân khúc thị trường cao cấp hơn. Đây là nền tảng để xây dựng hình ảnh gạo Việt Nam chất lượng cao, xanh và có trách nhiệm.

Bên cạnh đó, trong ngắn hạn, tiêu chuẩn gạo xanh phát thải thấp có thể chưa trở thành yêu cầu bắt buộc ở tất cả thị trường. Tuy nhiên, xu hướng này gần như chắc chắn sẽ ngày càng quan trọng khi nhiều nước nhập khẩu đang chuyển từ yêu cầu chất lượng sản phẩm sang yêu cầu chất lượng của cả quá trình sản xuất.

Để duy trì giá trị lâu dài cho hạt gạo Việt Nam, ngành lúa gạo cần chuyển mạnh từ tư duy “bán nhiều” sang “bán đúng phân khúc, đúng chất lượng và đúng thương hiệu”. Ảnh: PV

Thực tế cho thấy xu hướng này đang mở ra dư địa tăng giá trị rất lớn cho hạt gạo Việt Nam. Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Nông nghiệp công nghệ cao Trung An (thành phố Cần Thơ) Phạm Thái Bình cho biết, sau khi xuất khẩu thành công 500 tấn gạo Japonica mang nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” sang Nhật Bản với giá 820 USD/tấn, doanh nghiệp tiếp tục xuất thêm 1.000 tấn sang châu Âu và Australia với mức giá vượt 1.000 USD/tấn. Các thị trường nhập khẩu hiện không chỉ yêu cầu chất lượng gạo cao mà còn đặc biệt quan tâm đến tiêu chí phát thải thấp và tính bền vững trong sản xuất.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, để duy trì giá trị lâu dài cho hạt gạo Việt Nam, ngành lúa gạo cần chuyển mạnh từ tư duy “bán nhiều” sang “bán đúng phân khúc, đúng chất lượng và đúng thương hiệu”.

Để thực hiện mục tiêu này, ngành nông nghiệp đang tập trung vào 5 nhóm giải pháp trọng tâm gồm: Phát triển vùng nguyên liệu chất lượng cao; kiểm soát chất lượng đồng bộ; giảm chi phí sản xuất nhưng vẫn bảo đảm chất lượng; tăng tỷ trọng gạo thơm, gạo đặc sản, gạo phát thải thấp; đồng thời xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam gắn với chất lượng và phát triển bền vững. Trong đó, vùng nguyên liệu được xem là nền tảng quan trọng nhất để nâng chất lượng và uy tín xuất khẩu. Nếu không có vùng nguyên liệu ổn định, doanh nghiệp rất khó kiểm soát giống, dư lượng, độ đồng nhất và truy xuất nguồn gốc.

Với gạo chất lượng cao, thị trường không chỉ mua sản phẩm cuối cùng mà còn mua cả quá trình sản xuất. Các thị trường "kỹ tính" như châu Âu, Mỹ, Nhật Bản không chỉ quan tâm đến giá mà còn đặc biệt chú trọng quy trình sản xuất, trách nhiệm môi trường và tính minh bạch của sản phẩm. Điều này buộc ngành lúa gạo Việt Nam phải thay đổi theo hướng sản xuất bài bản hơn, kiểm soát tốt hơn vật tư đầu vào, từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, phát thải thấp.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, việc phát triển vùng nguyên liệu chất lượng cao gắn với sản xuất xanh không còn là lựa chọn mà đang trở thành yêu cầu tất yếu để nâng giá trị và vị thế hạt gạo Việt Nam trên thị trường toàn cầu.

Những diễn biến hiện nay cho thấy ngành lúa gạo Việt Nam đang từng bước chuyển từ cạnh tranh về sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, thương hiệu và tiêu chuẩn xanh. Đây được xem là nền tảng quan trọng để hạt gạo Việt Nam tiếp tục nâng cao giá trị xuất khẩu, khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế...